ಭಾವನೆಗಳಿಗೆ ಸಮೀಕರಣವಿದೆಯೇ? ವಿಜ್ಞಾನ ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಶ್ನೆ! (ವಿಜ್ಞಾನ ವಿಶೇಷ)

ಜೈವಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಮೆದುಳು ಮತ್ತು ಪರಿಸರದ ಸಂಯೋಜನೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವೇ? ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ವಿಜ್ಞಾನ ಇನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಹೊಸ ಚಿಂತನೆಗಳಿಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತಿದೆ.

ಪರಿಚಯ

ಈ ಲೇಖನವು ಭಾವನೆಗಳ ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸರಳವಾಗಿ ಪರಿಚಯಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿರುವ “ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಕ್ಷೇತ್ರ ಸಮೀಕರಣ” ಒಂದು ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ರೂಪಕ (conceptual framework) ಮಾತ್ರ. ಇದು ಸ್ಥಾಪಿತ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮಾದರಿ ಅಲ್ಲ; ಆದರೆ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಬಹುಶಾಖೀಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವ ಒಂದು ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿದೆ.

ನದಿಯಂತೆ ಭಾವನೆಗಳು

ಮಾನವನ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಒಂದು ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಬಹುದು. ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಸಣ್ಣ ಹೊಳೆ ಹೇಗೆ ಮಳೆ, ಭೂಪ್ರಕೃತಿ, ಕಲ್ಲುಗಳು ಮತ್ತು ದಾರಿಯಲ್ಲಿನ ಅಡೆತಡೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗಿ ದೊಡ್ಡ ನದಿಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆಯೋ, ಅದೇ ರೀತಿ ನಮ್ಮ ಭಾವನೆಗಳು ದೇಹದ ಜೈವಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಹಾರ್ಮೋನುಗಳು, ನೆನಪುಗಳು, ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಮತ್ತು ಹೊರಗಿನ ಘಟನೆಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಯಿಂದ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

ನದಿಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ತಿರುವು, ವೇಗ ಮತ್ತು ಆಳ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತವೆ. ಅದನ್ನು ಒಂದೇ ಸರಳ ಸಮೀಕರಣದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅದರ ಹರಿವಿನ ದಿಕ್ಕು ಮತ್ತು ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ರೂಪರೇಖೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬಹುದು. ಹಾಗಾದರೆ, ಈ ನದಿಯಂತಹ ಭಾವನೆಗಳ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ನಾವು ಯಾವ ದಿನ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅರಿಯುತ್ತೇವೆ?

ಭಾವನೆ ಎಂದರೆ ಏನು?

ಭಾವನೆ (Emotion) ಎಂದರೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಅನುಭವ ಅಥವಾ ಆಂತರಿಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ. ದೇಹಶಾಸ್ತ್ರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಇದು ದೇಹ ಮತ್ತು ಮೆದುಳಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಜೈವಿಕ-ರಾಸಾಯನಿಕ ಹಾಗೂ ನರತಂತ್ರ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಸಮನ್ವಯಿತ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದೆ.

• ಭಾವನೆಗಳು ಮೆದುಳಿನ ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ:

• ಅಮಿಗ್ಡಾಲಾ → ಭಯ ಮತ್ತು ಅಪಾಯವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು

• ಹಿಪ್ಪೋಕ್ಯಾಂಪಸ್ → ಸ್ಮೃತಿ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಅನುಭವ ಸಂಗ್ರಹಣೆ

• ಹೈಪೊಥಾಲಮಸ್ → ಹಾರ್ಮೋನ್ ಮತ್ತು ದೇಹದ ಸಮತೋಲನ ನಿಯಂತ್ರಣ

• ಪ್ರೀಫ್ರಂಟಲ್ ಕಾರ್ಟೆಕ್ಸ್ → ನಿರ್ಧಾರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ವರ್ತನೆ ನಿಯಂತ್ರಣ

ಭಾವನೆ ಉಂಟಾದಾಗ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಸಂಭವಿಸುತ್ತವೆ—ಹೃದಯಬಡಿತ ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದು, ಉಸಿರಾಟ ವೇಗವಾಗುವುದು, ರಕ್ತದೊತ್ತಡ ಏರಿಕೆ, ಬೆವರು ಬರುವುದು ಮುಂತಾದವು. ಇವು ಸ್ವಾಯತ್ತ ನರಮಂಡಲದ (Autonomic Nervous System) ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.

ಹಾರ್ಮೋನ್‌ಗಳ ಪಾತ್ರ

• ಭಾವನೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಮುಖ ಹಾರ್ಮೋನ್‌ಗಳು:

• ಅಡ್ರಿನಲಿನ್ → ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ “ಹೋರಾಟ ಅಥವಾ ಓಟ” (fight-or-flight) ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ

• ಕಾರ್ಟಿಸಾಲ್ → ಒತ್ತಡ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿ ನಿಯಂತ್ರಣ

• ಡೋಪಮೈನ್ → ಪ್ರೇರಣೆ, ಪ್ರತಿಫಲ (reward) ಮತ್ತು ಆನಂದ ಅನುಭವ

• ಸೆರೋಟೊನಿನ್ → ಮನಸ್ಥಿತಿ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಸಮತೋಲನ

• ಆಕ್ಸಿಟೋಸಿನ್ → ಸಾಮಾಜಿಕ ಬಂಧ, ನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ಆತ್ಮೀಯತೆ

ಹೀಗಾಗಿ, ಭಾವನೆ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಮನಸ್ಸಿನ ಅನುಭವವಲ್ಲ; ಅದು ದೇಹದ ಸಂಪೂರ್ಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಚುರುಕಾದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದೆ.

ಭಾವನೆಗಳಿಗೆ ಒಂದೇ ಸಮೀಕರಣ ಇದೆಯೇ?

ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತಹ ಸರಳ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಕ ಸಮೀಕರಣಗಳು (ಉದಾಹರಣೆಗೆ E = mc²) ಭಾವನೆಗಳಿಗೆ ಇಲ್ಲ. ಅದರ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವೆಂದರೆ, ಭಾವನೆಗಳು ಅತೀವ ಜಟಿಲ, ರೇಖೇತರ ಹಾಗೂ ಸಂದರ್ಭಾಧಾರಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಫಲಿತಾಂಶವಾಗಿವೆ.

ಆದರೂ, ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಗಣಿತಾತ್ಮಕ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಬಳಸಬಹುದು—ವಿಶೇಷವಾಗಿ

• ಚಲನಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು (Dynamical Systems)

• ಮಾಹಿತಿ ಸಿದ್ಧಾಂತ (Information Theory)

• ನರಜಾಲ ಮಾದರಿಗಳು (Neural Networks)

ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ರೂಪರೇಖೆ: ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಕ್ಷೇತ್ರ ಸಮೀಕರಣ

ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಒಂದು ಸ್ಥಿರ ಸಂಖ್ಯೆಯಾಗಿ ಅಲ್ಲದೆ, ಕಾಲದೊಂದಿಗೆ ಬದಲಾಗುವ ಬಹುಆಯಾಮದ ದಿಕ್ಕು-ಪ್ರಮಾಣ (vector) ಸೂಚಕವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು:

Ŝ(t) = Ψ{[B(t), E(t)], Ŝ(t−1), P}

ಈ ಸಮೀಕರಣದ ಅರ್ಥ:

• Ŝ(t) → ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಸ್ಥಿತಿ

• Ψ → ಮನೋಕ್ರಿಯೆ (Psyche Function) — ಇದನ್ನು ಸರಳವಾಗಿ “ಮನಸ್ಸಿನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಯಂತ್ರ” ಎಂದು ಕಲ್ಪಿಸಬಹುದು.

• B(t) → ಜೈವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಗಳು (ಹಾರ್ಮೋನ್, ದೈಹಿಕ ಸ್ಥಿತಿ)

• E(t) → ಪರಿಸರ ಪ್ರಭಾವಗಳು

• Ŝ(t−1) → ಹಿಂದಿನ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಸ್ಥಿತಿ

• P → ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ

ಸರಳ ಉದಾಹರಣೆ:

ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿ ಶಾಂತ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾನೆ (Ŝ(t−1)). ಹಠಾತ್ ಒಂದು ಭಾರೀ ಶಬ್ದ ಕೇಳುತ್ತದೆ (E(t)). ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಅಡ್ರಿನಲಿನ್ ಮಟ್ಟ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ (B(t)). ಮನಸ್ಸಿನ ‘ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಯಂತ್ರ’ (Ψ) ಈ ಘಟನೆಯನ್ನು ಅಪಾಯವಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಫಲವಾಗಿ, ಹೊಸ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಸ್ಥಿತಿ (Ŝ(t)) ‘ಭಯ’ವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಕ್ವಾಂಟಮ್ ವಿವರಣೆ ಯಾಕೆ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ?

ಕೆಲವರು ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಮೆದುಳಿನ ಉಷ್ಣತೆ ಮತ್ತು ಜೈವಿಕ ಪರಿಸರವು ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಅನುಮತಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಇಂದಿನ ವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಎಲೆಕ್ಟ್ರೋಕೆಮಿಕಲ್ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮೂಲಕವೇ ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಂದಿನ ವಿಜ್ಞಾನದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ

ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಬಳಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಚೌಕಟ್ಟುಗಳು:

• ಚಲನಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು (Dynamical Systems)

• ಮಾಹಿತಿ ಸಿದ್ಧಾಂತ (Information Theory)

• ನರಜಾಲ ಮಾದರಿಗಳು (Neural Networks)

• ಮುಕ್ತ ಶಕ್ತಿ ಸಿದ್ಧಾಂತ (Free Energy Principle)

ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಭಾಗಶಃ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.

ಅಂತಿಮ ಚಿಂತನೆ

ಭಾವನೆಗಳಿಗೆ ಒಂದೇ ಸಮೀಕರಣವನ್ನು ಹುಡುಕುವ ಪ್ರಯತ್ನವು ‘Theory of Everything’ ಹುಡುಕಾಟದಂತೆಯೇ ವಿಶಾಲವಾಗಿದೆ. ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ, ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರ, ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರ, ಗಣಿತ ಮತ್ತು ತತ್ವಮಿಮಾಂಸೆ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ‘ಭಾವನೆ’ ಎಂಬ ಘಟನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಸೇರುತ್ತವೆ.

ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಸಮೀಕರಣಕ್ಕೆ ಇಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಮಾದರಿಗಳ ಮೂಲಕ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.

ಆದರೂ, ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಸತ್ಯ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ: ಭಾವನೆಗಳಿಗೆ ಒಂದೇ ಸರಳ ಸೂತ್ರ ಸಿಗದಿದ್ದರೂ, ಅವುಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ನಾವು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಿರುವ ಮಾದರಿಗಳು ಮಾನವನ ಅರಿವಿನ ಗಡಿಗಳನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಿವೆ.

ಒಂದು ದಿನ, ಈ ಪ್ರಯತ್ನವು ಜೀವ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಅನುಭವವನ್ನು ಒಂದಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಹೊಸ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಭಾಷೆ ಹಾಗೂ ಅದರ ಭಾಷ್ಯಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡಬಹುದು.

ಅವರೆಗೆ, ಈ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇವಲ ಉತ್ತರ ಹುಡುಕುವ ಪ್ರಯತ್ನವಲ್ಲ—ಇದು ನಮ್ಮನ್ನೇ ಅರಿಯುವ ಒಂದು ಅಂತರ್ಯಾತ್ರೆ.

ಪ್ರೊ. ಸತೀಶ್. ಎಲ್.ಎ

ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರು

lasgayit@gmail.com