ನಾವು ನೋವನ್ನು ಹೇಗೆ ಅನುಭವಿಸುತ್ತೇವೆ? ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ಬಣ್ಣಗಳು ಏಕೆ ನಮ್ಮೊಳಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತವೆ? ಸಂಗೀತ ಕೇಳುವಾಗ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಏಕೆ ಮನಸ್ಸು ಭಾವನೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಬಿಡುತ್ತದೆ? ಅಥವಾ ಕನಸಿನಿಂದ ಎಚ್ಚರವಾದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ, ಕೆಲ ಸೆಕೆಂಡುಗಳ ಕಾಲ ನಾವು ಯಾವ ಲೋಕದಲ್ಲಿದ್ದೇವೆ ಎಂಬ ಗೊಂದಲ ಏಕೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ?
“ಚೇತನತೆ” ಎನ್ನುವ ಅನುಭವದ ರಹಸ್ಯವು ಮಾನವ ಚಿಂತನೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಗಹನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ನಾವು ಕೇವಲ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸಂಸ್ಕರಿಸುವ ಜೀವಿಗಳೇ, ಅಥವಾ ಅನುಭವಿಸುವ ಅಂತರಂಗವೂ ನಮಗಿದೆಯೇ? ಇದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಹುಡುಕುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ, ಬಹುರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನರವಿಜ್ಞಾನಿಗಳ ತಂಡವು ಏಳು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಮಹತ್ವದ ಅಧ್ಯಯನ ನಡೆಸಿದೆ.
ಈ ಸಂಶೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ಚೇತನತೆಯ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ: ಸಂಯೋಜಿತ ಮಾಹಿತಿ ಸಿದ್ಧಾಂತ (Integrated Information Theory – IIT) ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ನರಕೋಶ ಸಂಬಂಧಿತ ಕಾರ್ಯಕ್ಷೇತ್ರ ಸಿದ್ಧಾಂತ (Global Neuronal Workspace Theory – GNWT).
IIT ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರಕಾರ, ಒಂದು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಳಗಿನ ಮಾಹಿತಿ ಅತ್ಯಧಿಕವಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಪರ್ಕಗೊಂಡು ಏಕೀಕೃತವಾಗಿದ್ದಾಗ ಜಾಗೃತ ಅನುಭವ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾಹಿತಿಯ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದಾಗ, ಅದು ಒಂದು ಸಮಗ್ರ ಅನುಭವವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ತಂಡದ ಕೆಲಸದಂತೆಯೇ.
ಆದರೆ GNWT ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಬೇರೆ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೆದುಳಿನ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳ ಜಾಲವು ಪ್ರಮುಖ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಮುಂಚೂಣಿಗೆ ತಂದು, ಅದನ್ನು ಮೆದುಳಿನಾದ್ಯಂತ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಅರಿವಿನ ಅನುಭವವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ.
ಈ ಎರಡೂ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಸರಳವಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು, ಒಂದು ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯಗೋಷ್ಠಿಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಅನೇಕ ವಾದ್ಯಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯಿಂದ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದಾಗ, ಆ ಸಮಗ್ರ ಅನುಭವವು IIT ವಿವರಿಸುವ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಅನುಭವದಂತಿದೆ — ಎಲ್ಲ ಭಾಗಗಳ ಏಕೀಕೃತ ಸಹಕಾರದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುವ ಅನುಭವ.
ಆದರೆ ಅದೇ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಾದ್ಯ ಅಥವಾ ಕಲಾವಿದನ ಮೇಲೆ ಬೆಳಕು (spotlight) ಬೀಳುವ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ, ನಮ್ಮ ಗಮನ ಆ ಭಾಗದತ್ತ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ “ಮುಂಚೂಣಿಗೆ ತರುವ” ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯೇ GNWT ವಿವರಿಸುವ ಅರಿವಿನ ಸ್ಥಿತಿಯೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡಬಹುದು.
ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಮತ್ತು ವೈಚಾರಿಕರು ದೀರ್ಘಕಾಲದಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
ನೋವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದು, ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದು ಅಥವಾ ಸಂಗೀತದಿಂದ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಸ್ಪಂದನೆ ಉಂಟಾಗುವುದು — ಇಂತಹ ಅನುಭವಗಳು ಮೆದುಳಿನ ಭೌತಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೇಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸದ ರಹಸ್ಯವಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಿದೆ.
ಈ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಂದ ಹಲವಾರು ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ್ದರೂ, ಅವು ಬಹುಸಾರಿ ಪರಸ್ಪರ ವಿಭಿನ್ನ ವಿವರಣೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಜೊತೆಗೆ, ಒಂದು ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ದೊರೆಯುವ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಬೆಂಬಲವು ಬಳಸುವ ವಿಧಾನಗಳ ಮೇಲೆಯೇ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುವುದರಿಂದ confirmation bias (ಪೂರ್ವಗ್ರಹಿತ ದೃಷ್ಟಿಕೋಣ) ಉಂಟಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ.
ಎಲ್ಲರೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ನರವಿಜ್ಞಾನ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದು ವೈದ್ಯಕೀಯ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ನೈತಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಅಚೇತನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವ ರೋಗಿಯು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಯಾವುದೇ ಅನುಭವವಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾನೆಯೇ, ಅಥವಾ ಅವನೊಳಗೆ ಇನ್ನೂ ಯಾವುದೋ ಮಟ್ಟದ ಅರಿವು ಉಳಿದಿದೆಯೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲು ಇದು ನೆರವಾಗಬಹುದು.
Ferrante ಮತ್ತು ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳು IIT ಮತ್ತು GNWT ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಎದುರುನಿಲ್ಲಿಸುವ “ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಸಹಕಾರ” (adversarial collaboration) ಎಂಬ ವಿಶಿಷ್ಟ ವಿಧಾನವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಇದು ಪಾರದರ್ಶಕ ವಿಜ್ಞಾನಾಧಾರಿತ ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿದ್ದು, ವಿಭಿನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಒಂದೇ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಮಾಡಿ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ.
ವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳ ನಡುವೆಯೂ ರಚನಾತ್ಮಕ ಸಹಕಾರದ ಮೂಲಕ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ತೋರಿಸಿದೆ.
IIT ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರಕಾರ, ಜಾಗೃತ ಅನುಭವವು ಮೆದುಳಿನ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಪರ್ಕ ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿ ಹಂಚಿಕೆಯ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಅದು ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಭಾಗದ ಉತ್ಪನ್ನವಲ್ಲ.
ಆದರೆ ಈ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಮೆದುಳಿನ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿರೀಕ್ಷಿತ ಮಟ್ಟದ ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಸಂಪರ್ಕಗಳನ್ನು ಸಂಶೋಧಕರು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ IIT ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಬೆಂಬಲ ದೊರಕಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ.
ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ, GNWT ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಪ್ರಜ್ಞಾ ಅನುಭವವು ಮೆದುಳಿನ ಮುಂಭಾಗದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಅಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕೂ ಸಾಕಷ್ಟು ಪ್ರಬಲವಾದ ಸಾಕ್ಷ್ಯ ದೊರಕಲಿಲ್ಲ.
ಇದರಿಂದ ಒಂದು ಕುತೂಹಲಕಾರಿ ಸಾಧ್ಯತೆ ಎದುರಾಗುತ್ತದೆ: ನಾವು “ಚಿಂತನೆ” ಮತ್ತು “ಯೋಜನೆ”ಗೆ ಮುಖ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುವ ಮೆದುಳಿನ ಭಾಗಗಳೇ ಅನುಭವದ ಮೂಲ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿರಬೇಕೆಂಬುದು ಅನಿವಾರ್ಯವಿಲ್ಲದಿರಬಹುದು.
ಈ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ 256 ಮಂದಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು. ಚೇತನತೆ ಕುರಿತ ಸಂಶೋಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಅಪರೂಪದಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ.
ಭಾಗವಹಿಸಿದವರಿಗೆ ವಿವಿಧ ದೃಶ್ಯ ಸಂಕೇತಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಮೆದುಳಿನ ರಕ್ತಪ್ರವಾಹ, ಕಾಂತೀಯ ಹಾಗೂ ವಿದ್ಯುತೀಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಮಾಪನ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಮೆದುಳಿನ ದೃಶ್ಯ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಭಾಗಗಳ ನಡುವಿನ ಕಾರ್ಯಾತ್ಮಕ ಸಂಪರ್ಕಗಳನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಈ ಮಾಹಿತಿಗಳ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ, ದೃಶ್ಯಾನುಭವಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಮೆದುಳಿನಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿಂದ ಸಂಕೇತಭೇದ (decode) ಮಾಡಬಹುದು ಎಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ ಹೊಸ ಒಳನೋಟಗಳು ದೊರೆತಿವೆ.
ಇದನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಸರಳವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಇದು ಒಂದು ರೇಡಿಯೋ ಪ್ರಸಾರವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವಂತಿದೆ. ಅನೇಕ ಸಂಕೇತಗಳು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲೂ ಹರಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಸರಿಯಾದ ಆವೃತ್ತಿಗೆ ಹೊಂದಿಸಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದೇ ರೀತಿ, ಮೆದುಳಿನ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುವ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸರಿಯಾದ ಸಮಯ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ಅನುಭವದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.
ಈ ಅಧ್ಯಯನವು ಮತ್ತೊಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. prefrontal cortex ಭಾಗವು ಯೋಚನೆ, ಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ಧಾರಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದ್ದರೂ, ಅದು ಜಾಗೃತ ಅನುಭವದ ಏಕೈಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿರಬೇಕೆಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಲ್ಲ. ಅದರ ಬದಲು, ಪ್ರಜ್ಞೆ ಸಂವೇದಿ ಗ್ರಹಣ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ನಿಕಟವಾಗಿ ಸಂಬಂಧಿಸಿರಬಹುದು ಎಂಬ ಸೂಚನೆಗಳು ದೊರಕುತ್ತವೆ.
ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಳ್ಳಿ ಹಾಕುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ವಿಜ್ಞಾನಿ ಅನಿಲ್ ಸೆತ್ (University of Sussex) ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.
ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳ ಮೂಲ ಊಹೆಗಳು ತುಂಬಾ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಜೊತೆಗೆ, ಲಭ್ಯವಿರುವ ಪ್ರಯೋಗಾತ್ಮಕ ವಿಧಾನಗಳು ಇನ್ನೂ ಸಾಕಷ್ಟು ನಿಖರವಾಗಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಒಂದು ಸಿದ್ಧಾಂತ ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಮೀರಿಸುವುದು ಈಗಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
ಇದೇ ವಿಜ್ಞಾನದ ಸ್ವಭಾವವೂ ಹೌದು — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಉತ್ತರ ಹೊಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳತ್ತ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ.
ಈ ಅಧ್ಯಯನವು ಚೇತನತೆ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ನಮ್ಮ ಅರ್ಥವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ, ಅಚೇತನ (coma) ಅಥವಾ ಸಸ್ಯಾವಸ್ಥೆ (vegetative state) ಯಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಇದು ಸಹಾಯಕವಾಗಬಹುದು.
ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಮೂಲಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ನಿಖರವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾದರೆ, ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ನೀಡದ ರೋಗಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ “ಗುಪ್ತ ಜಾಗೃತ ಸ್ಥಿತಿ” ಯನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚುವ ಅವಕಾಶ ಹೆಚ್ಚಬಹುದು.
ಬಹುಶಃ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ, ಹೊರಗಿನಿಂದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಕಾಣಿಸದಿದ್ದರೂ, ರೋಗಿಯೊಳಗೆ ಯಾವುದೋ ಮಟ್ಟದ ಅನುಭವ ಅಥವಾ ಅರಿವು ಉಳಿದಿದೆಯೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ನಿಖರವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲು ವಿಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗಬಹುದು.
ಇದು ಕೊನೆಗೆ ನಮ್ಮದೇ ಒಂದು ಮೂಲಭೂತ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ತಲುಪುತ್ತದೆ: ನಾವು ಏಕೆ ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ಅನುಭವಿಸುತ್ತೇವೆ?
ಏಳು ವರ್ಷಗಳ ದೀರ್ಘಾವಧಿಯ ಈ ಅಧ್ಯಯನವು ಚೇತನತೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಎರಡು ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನೂ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ದೃಢಪಡಿಸದಿದ್ದರೂ, ಮೆದುಳು ಜಾಗೃತ ಅನುಭವವನ್ನು ಹೇಗೆ ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ ಹೊಸ ಮತ್ತು ಆಳವಾದ ಅರಿವನ್ನು ನೀಡಿದೆ.
ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ, ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳ ನಡುವೆಯೂ ತೆರೆದ ವಿಜ್ಞಾನಾಧಾರಿತ ಸಹಕಾರದ ಮೂಲಕ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಸಂಶೋಧನೆ ತೋರಿಸಿದೆ.
ಚೇತನತೆಯ ರಹಸ್ಯ ಇನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬಿಚ್ಚುಗೊಂಡಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮಾನವ ಮೆದುಳು ತನ್ನನ್ನೇ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ನಡೆಸುತ್ತಿರುವ ಈ ಪ್ರಯತ್ನ, ಆ ರಹಸ್ಯದತ್ತ ನಮ್ಮನ್ನು ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಿದೆ.
ಪ್ರೊ. ಸತೀಶ್. ಎಲ್.ಎ
ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರು
lasgayit@gmail.com
