ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧಗಳತ್ತ: ಕ್ವಾಂಟಮ್ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯ ಹೊಸ ದೃಷ್ಟಿ! (ವಿಜ್ಞಾನ ವಿಶೇಷ)

ನಾವು ನೋಡುವ ಜಗತ್ತು ನಿಜವಾಗಿಯೂ “ವಸ್ತುಗಳ” ಜಗತ್ತೇನಾ? ಅಥವಾ ಅದು ನಮ್ಮ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬಾರದ ಸಂಬಂಧಗಳ ಅಜ್ಞಾತ ಜಾಲವೇ? 20ನೇ ಶತಮಾನದ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ಈ ಮೂಲಭೂತ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಪುನಃ ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ತರುತ್ತದೆ.

ಈ ಗೂಢತೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು, ಫ್ರೆಂಚ್ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಿ Gilles Deleuze ಅವರ ತತ್ವಮೀಮಾಂಸಾತ್ಮಕ ಚಿಂತನೆ ಒಂದು ಹೊಸ ದಿಕ್ಕನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಜೇಡರ ಜಾಲವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ ಮಳೆಯ ನಂತರ ಮಿನುಗುವ ತಂತುಗಳ ಮೇಲೆ ನೀರಿನ ಹನಿಗಳು ಅಂಟಿಕೊಂಡಿರುವಂತೆ. ನಮ್ಮ ಕಣ್ಣು ಮೊದಲು ಹನಿಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಸೌಂದರ್ಯ, ಮಿನುಗು ಮತ್ತು ಚಲನೆ ಜಾಲದ ತಂತುಗಳೊಂದಿಗೆ ಇರುವ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಒಂದು ತಂತು ಚಲಿಸಿದರೆ, ಅದರೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿರುವ ಅನೇಕ ಹನಿಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ, ಹನಿಗಳು ಸ್ವತಂತ್ರವೆಂದು ಕಾಣಿಸಿದರೂ, ಅವುಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಂಬಂಧಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ, ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕಣಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲ; ಅವು ಸಂಬಂಧಗಳ ಜಾಲದಲ್ಲಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುವ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗಳು.

ದೀರ್ಘಕಾಲದಿಂದ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವು ವಿಶ್ವವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವಸ್ತುಗಳ ಸಮೂಹವೆಂದು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಪ್ರಾಚೀನ ಪರಮಾಣು ವಾದದಿಂದ ಹಿಡಿದು Isaac Newton ಅವರ ಚಲನ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದವರೆಗೆ, ವಿಶ್ವವನ್ನು ನಿಯಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಚಲಿಸುವ ಕಣಗಳ ಯಂತ್ರವೆಂದು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಣಕ್ಕೂ ತನ್ನದೇ ಆದ ಸ್ಥಿರ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳಿವೆ. ಸ್ಥಾನ, ವೇಗ, ಭಾರ, ವಿದ್ಯುತ್ ಭಾರ ಎಂಬುದು ಮೂಲಭೂತ ನಂಬಿಕೆ.

ಈ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ಊಹೆಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿತ್ತು: ವಾಸ್ತವಿಕತೆ ಪದಾರ್ಥಾಧಾರಿತವಾಗಿದೆ; ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಅಂತರ್ನಿಹಿತ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳಿವೆ; ಮತ್ತು ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ವಸ್ತುಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ 20ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾದ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ಈ ಮೂರನ್ನೂ ಸವಾಲು ಹಾಕಿತು. ಅತಿಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿ ನಮ್ಮ ಸಾಮಾನ್ಯ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ವರ್ತಿಸುವುದಿಲ್, ಇದನ್ನೇ “ಕ್ವಾಂಟಮ್ ವಿಚಿತ್ರತೆ” ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ವಿಚಿತ್ರತೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು “ಸೂಪರ್‌ಪೊಸಿಷನ್” ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆ ಮುಖ್ಯ. ಒಂದು ಕಣವು ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹಲವು ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಇರಬಹುದು ಎಂಬುದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅಸಾಧ್ಯವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇದು ನೈಜ. ಕಣವನ್ನು ನಾವು ಮಾಪನ ಮಾಡುವವರೆಗೆ ಅದು ನಿಶ್ಚಿತ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಅದು ಅನೇಕ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳ ಸಮೂಹವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಮಾಪನವಾದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಆ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಾಸ್ತವ ರೂಪ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ, ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು ಪೂರ್ವದಿಂದಲೇ ಇದ್ದವೆಯೇ ಅಥವಾ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆಯೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ.

ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಆಶ್ಚರ್ಯಕರ ಸಂಗತಿ “ಎಂಟಾಂಗಲ್‌ಮೆಂಟ್”. ಎರಡು ಕಣಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧಗೊಂಡಿದ್ದರೆ, ಅವು ಎಷ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಒಂದರ ಸ್ಥಿತಿಯು ಇನ್ನೊಂದರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಕ್ಷಣವೇ ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು “ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆ” ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಘಟಕಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದ್ದರೆ, ಇಂತಹ ಆಂತರಿಕ ಸಂಬಂಧ ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮೂಡುತ್ತದೆ.

ಇದೇ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ “ಸಾಂದರ್ಭಿಕತೆ” ಎಂಬ ತತ್ವವೂ ಮಹತ್ವದ್ದು. ಮಾಪನದ ಫಲಿತಾಂಶವು ಪ್ರಯೋಗದ ವಿನ್ಯಾಸದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅಂದರೆ, ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಅವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೇ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಈ ಎಲ್ಲವುಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೂಚಿಸುವುದು ಏನೆಂದರೆ, ಕಣಗಳು ಸ್ವತಂತ್ರ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲ; ಅವು ಸಂಬಂಧಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಅರ್ಥ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ.

ಈ ಹಿನ್ನಲೆಯಲ್ಲಿ Gilles Deleuze ಅವರ ತತ್ತ್ವವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಾಸಂಗಿಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರು ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಿರ ವಸ್ತುಗಳ ಸಮೂಹವೆಂದು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅದು ನಿರಂತರವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುವ ಸಂಬಂಧಗಳ ಜಾಲವೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. “ವ್ಯತ್ಯಾಸ” ಮತ್ತು “ಪುನರಾವರ್ತನೆ” ಎಂಬ ಅವರ ಆಲೋಚನೆಗಳು, ವಸ್ತುಗಳಿಗಿಂತ ಸಂಬಂಧಗಳೇ ಮೂಲಭೂತವೆಂಬ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತವೆ.

ಡೆಲ್ಯೂಸ್ ಹೇಳುವ “ಆಭಾಸಿಕ” (virtual) ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆ ಇಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಸ್ಥಾನ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಕಲ್ಪನೆ ಅಲ್ಲ; ಅದು ಇನ್ನೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ರೂಪ ಪಡೆಯದ ವಾಸ್ತವ ಸಾಧ್ಯತೆ. ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಕಣವು ಮಾಪನಕ್ಕೂ ಮೊದಲು ಇರುವ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಇದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಅದು ನಿಶ್ಚಿತ ಗುಣಗಳ ಗುಚ್ಛವಲ್ಲ, ಸಂಬಂಧಿತ ಸಂಭಾವ್ಯತೆಗಳ ಕ್ಷೇತ್ರ. ಹೀಗಾಗಿ, ಮಾಪನವೆಂದರೆ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚುವುದು ಅಲ್ಲ; ಅದು ಒಂದು ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ವಾಸ್ತವ ರೂಪಕ್ಕೆ ತರಿಸುವ ಕ್ರಿಯೆ.

"ಎಂಟಾಂಗಲ್‌ಮೆಂಟ್" ಕೂಡ ಇದೇ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ: ಎರಡು ಕಣಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಅಸ್ತಿತ್ವಗಳಲ್ಲ; ಅವು ಒಂದೇ ಸಂಬಂಧಿತ ಘಟನೆಯ ವಿಭಿನ್ನ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗಳು. ಇಲ್ಲಿ “ಸಂಬಂಧ” ಹೊರಗಿನಿಂದ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕೊಂಡಿಯಲ್ಲ; ಅದು ಅವುಗಳ ಆಂತರಿಕ ಸ್ವಭಾವವೇ ಆಗಿದೆ. ಅಂದರೆ, ಕಣಗಳಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಸಂಬಂಧವೇ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದರ್ಥ.

ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ, ವಿಶ್ವವು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವಸ್ತುಗಳ ಸಂಗ್ರಹವಲ್ಲ; ಅದು ನಿರಂತರವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುವ ಸಂಬಂಧಗಳ, ಘಟನೆಗಳ ಮತ್ತು ಚಲನಶೀಲ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ಜೀವಂತ ಜಾಲ. ಕಣಗಳು ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವಗಳಲ್ಲ; ಅವು ಪರಸ್ಪರ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ನಡುವೆ ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುವ ವಿನ್ಯಾಸಗಳು.

ಈ ಸಂಬಂಧಾತ್ಮಕ ದೃಷ್ಟಿಯ ಪರಿಣಾಮಗಳು ದೂರವ್ಯಾಪಿ. ವಾಸ್ತವಿಕತೆ ಸಂಬಂಧಾಧಾರಿತವಾದರೆ, ವಸ್ತುಗಳು ದ್ವಿತೀಯ. ಗುರುತು ಸನ್ನಿವೇಶಾಧೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವು ಸ್ಥಿರ ಯಾಂತ್ರಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲ; ಅದು ಚಲಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ಜಾಲ. ಕಾರಣಕಾರಿತ್ವವೂ ಸರಳ ರೇಖೆಯಂತೆ ಅಲ್ಲ; ಅದು ಪರಸ್ಪರ ಅವಲಂಬಿತ ಮತ್ತು ವಿತರಣಾತ್ಮಕ.

ಈ ಚಿಂತನೆ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ನಡುವೆ ಒಂದು ಸೇತುವೆಯಂತೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಜ್ಞಾನವು ಗಣಿತ ಮತ್ತು ಪ್ರಯೋಗಗಳ ಮೂಲಕ ಈ ಸಂಬಂಧಾತ್ಮಕ ರಚನೆಯನ್ನು ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ; ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವು ಅದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುತ್ತದೆ. ಇವೆರಡೂ ಒಂದೇ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯನ್ನು ವಿಭಿನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳಿಂದ ನೋಡುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು. ಹೀಗಾಗಿ “ಕ್ವಾಂಟಮ್ ವಿಚಿತ್ರತೆ” ಪ್ರಕೃತಿಯ ವಿಚಿತ್ರತೆ ಅಲ್ಲ; ಅದು ನಮ್ಮ ಹಳೆಯ ಕಲ್ಪನೆಗಳ ಮಿತಿಯ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ. ವಾಸ್ತವಿಕತೆ ಎಂದರೆ ಸ್ಥಿರ ವಸ್ತುಗಳ ಗುಚ್ಛವಲ್ಲ. ಅದು ನಿರಂತರವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುವ ಸಂಬಂಧಗಳ ಚೈತನ್ಯಮಯ ಜಾಲ.

ಒಮ್ಮೆ ವಿಚಿತ್ರವೆಂದು ಕಂಡ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಜಗತ್ತು, ಇಂದು ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯ ಆಂತರಿಕ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಕಿಟಕಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ನಮಗೆ ಒಂದು ಮೂಲಭೂತ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಎದುರುಮಾಡುತ್ತದೆ: ನಾವು ಇನ್ನೂ ವಸ್ತುಗಳ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯೋಚಿಸುತ್ತಿರಬೇಕೇ? ಅಥವಾ ಸಂಬಂಧಗಳ ಚಲಿತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಹೊಸ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕೇ?

ಈ ಸವಾಲು ಕೇವಲ ವಿಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಲ್ಲ; ಅದು ಮಾನವನ ಚಿಂತನೆಯ ಮೂಲಭೂತ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿದೆ. ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರವು ಸೂಚಿಸುವ ಸಂಬಂಧಾತ್ಮಕ ವಾಸ್ತವಿಕತೆ ಮತ್ತು Gilles Deleuze ಅವರ ತತ್ತ್ವವು ಒತ್ತಿಹೇಳುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ ಜಗತ್ತಿನ ದೃಷ್ಟಿ, ಇವೆರಡೂ ಸೇರಿ, ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯನ್ನು ನಾವು ಹೇಗೆ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಮರುಪರಿಶೀಲಿಸಲು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತವೆ. ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯನ್ನು ಸಂಬಂಧಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಲು ನಾವು ಧೈರ್ಯಪಡಿಸಿದಾಗ, ಜಗತ್ತಿನ ಅರ್ಥವೂ, ಅದರಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಸ್ಥಾನವೂ ಹೊಸ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ನಾವು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಅಸ್ತಿತ್ವಗಳ ಲೋಕದಲ್ಲಲ್ಲ, ಪರಸ್ಪರ ಸಂಪರ್ಕಿತ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯ ಜೀವಂತ ಜಾಲದಲ್ಲೇ ಬದುಕುತ್ತಿದ್ದೇವೆ ಎಂಬ ಅರಿವು ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಅರಿವು ನಮ್ಮ ಭವಿಷ್ಯದ ಚಿಂತನೆಗೆ ಹೊಸ ದಿಕ್ಕನ್ನು ನೀಡಬಹುದು.

ಬಹುಶಃ, ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಅದನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವ ನಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವೇ ಬದಲಾಗಬೇಕಾದ ಸಮಯ ಬಂದಿದೆ!

ಪ್ರೊ. ಸತೀಶ್. ಎಲ್.ಎ

ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರು

lasgayit@gmail.com