

ನಾವು ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ. ಹೊರಗಿನ ಜಗತ್ತು ನಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮರೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಒಂದು ಜಗತ್ತು ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ— ನಮ್ಮೊಳಗಿನ ಜಗತ್ತು.
ನೋವು, ಸಂತೋಷ, ಬಣ್ಣ, ನೆನಪು, ಭಯ, ಕನಸು, “ನಾನು” ಎಂಬ ಅರಿವು… ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ಆ ಒಳಗಿನ ಜಗತ್ತು ಎಲ್ಲಿದೆ? ಮೆದುಳಿನಲ್ಲೇ? ಅಥವಾ ನಾವು “ಚೇತನ” ಎಂದು ಕರೆಯುವುದರ ಮೂಲ ಇನ್ನೂ ಆಳದಲ್ಲಿದೆಯೇ?
ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಲತಾಣಗಳಲ್ಲೂ ಚರ್ಚೆಗೆ ಬಂದಿರುವ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಇದೇ: ಚೇತನವೆಂಬುದು ಕೇವಲ ಮೆದುಳಿನ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಫಲವೇ? ಅಥವಾ ಅದು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಒಂದು ಮೂಲಭೂತ ಗುಣವೇ?
ಇದು ಕೇವಲ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲ. ನರಶಾಸ್ತ್ರ, ಮನಸ್ಸಿನ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯ ಸ್ವರೂಪದ ಕುರಿತ ಚರ್ಚೆಗಳ ನಡುವೆ ನಿಂತಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಆಳವಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದೂ ಒಂದು.
ನಮ್ಮ ಮೆದುಳಿನಲ್ಲಿ ಕೋಟ್ಯಂತರ ನರಕೋಶಗಳಿವೆ. ಅವು ವಿದ್ಯುತ್ ಮತ್ತು ರಾಸಾಯನಿಕ ಸಂಕೇತಗಳ ಮೂಲಕ ಪರಸ್ಪರ ಸಂವಹನ ನಡೆಸುತ್ತವೆ.
ನಾವು ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಒಂದು ರೀತಿಯ ನರಚಟುವಟಿಕೆ. ನೋವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದಾಗ ಮತ್ತೊಂದು ರೀತಿಯ ಚಟುವಟಿಕೆ. ನೆನಪನ್ನು ಮೆಲುಕು ಹಾಕಿದಾಗ ಮತ್ತೊಂದು ನರಜಾಲ ಸಕ್ರಿಯವಾಗುತ್ತದೆ.
ವಿಜ್ಞಾನವು ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಅಳೆಯಬಲ್ಲದು. ಮೆದುಳಿನ ಯಾವ ಭಾಗಗಳು ಯಾವ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನೂ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ.
ಆದರೆ ಒಂದು ಅಂತರ ಇನ್ನೂ ಉಳಿದಿದೆ. ಮೆದುಳಿನಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಮತ್ತು ರಾಸಾಯನಿಕ ಸಂಕೇತಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ— ಆ ಸಂಕೇತಗಳಿಗೆ “ಅನುಭವ” ಏಕೆ ಇದೆ?
ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಮೆದುಳಿನಲ್ಲಿ ಏನಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸುವುದು ಒಂದು ಸಂಗತಿ. ಆದರೆ “ಕೆಂಪು ಕಾಣುವುದು ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ?” ಎಂಬ ಒಳಗಿನ ಅನುಭವವನ್ನು ವಿವರಿಸುವುದು ಮತ್ತೊಂದು ಸಂಗತಿ.
ಇದೇ ಚೇತನದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ hard problem ನ ಹೃದಯಭಾಗ. ಚೇತನದ ನರಮೂಲವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಾಕಷ್ಟು ಮುನ್ನಡೆದಿದ್ದರೂ, ಅನುಭವದ ಈ ಒಳಗಿನ ಆಯಾಮವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿವರಿಸುವ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇನ್ನೂ ತೆರೆದೆಯೇ ಇದೆ.
ವಿಜ್ಞಾನದ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ದಿಕ್ಕು ಹೀಗಿದೆ: ಮೆದುಳಿನ ಸಂಕೀರ್ಣ ನರಜಾಲಗಳ ಸಂಘಟಿತ ಚಟುವಟಿಕೆಯಿಂದ ಚೇತನ ಉದ್ಭವಿಸಬಹುದು.
ಒಂದೊಂದು ನರಕೋಶವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ “ಚೇತನ” ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಕೋಟ್ಯಂತರ ನರಕೋಶಗಳು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಪರ್ಕಗೊಂಡು, ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸಂಸ್ಕರಿಸಿ, ಸಂಕೀರ್ಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದಾಗ ಚೇತನ ಎಂಬ ಹೊಸ ಗುಣ ಉದ್ಭವಿಸಬಹುದು. ಇದನ್ನು ಸರಳವಾಗಿ emergence ಎಂದು ಕರೆಯಬಹುದು.
ನೀರಿನ ಒಂದೇ ಅಣುವಿನಲ್ಲಿ ತೇವ ಎಂಬ ಗುಣವನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅಪಾರ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಅಣುಗಳು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದಾಗ ನಮಗೆ ತೇವದ ಅನುಭವ ಸಿಗುತ್ತದೆ.
ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ— ಚೇತನವೂ ಮೆದುಳಿನ ಸಂಕೀರ್ಣ ಸಂಘಟನೆಯಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುವ ಒಂದು ಹೊಸ ಗುಣವೇ?
ಇದು ವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ದಿಕ್ಕು. ಆದರೆ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ.
ಒಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಇನ್ನೂ ಹಿಂದೆ ಹೋದರೆ…
ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಮೂಲಭೂತ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಹೋದರೆ— ದ್ರವ್ಯ. ಶಕ್ತಿ. ಸ್ಥಳ. ಕಾಲ. ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು. ಮೂಲಭೂತ ಕಣಗಳು… ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತನ್ನದೇ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದೆ.
ಆದರೆ ಈ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿರುವ ನಾನು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದೆ? ಇಲ್ಲಿಯೇ ಒಂದು ವಿಭಿನ್ನ ತಾತ್ವಿಕ ಸಾಧ್ಯತೆ ಎದುರಾಗುತ್ತದೆ:
ಚೇತನವು ದ್ರವ್ಯದಿಂದ ನಂತರ ಹುಟ್ಟಿದದ್ದಲ್ಲ; ಅದು ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯ ಯಾವುದೋ ಮೂಲಭೂತ ಗುಣವಾಗಿದ್ದರೆ? ಇಂತಹ ಕಲ್ಪನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಮುಖ ತಾತ್ವಿಕ ನಿಲುವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ Panpsychism.
ಸರಳವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಚೇತನ ಅಥವಾ ಅನುಭವದ ಯಾವುದೋ ಅತ್ಯಂತ ಮೂಲಭೂತ ರೂಪವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲ ರಚನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಅಡಕವಾಗಿರಬಹುದು ಎಂಬುದು ಇದರ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಕಲ್ಪನೆ.
ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಅಗತ್ಯ. Panpsychism ಎಂದರೆ “ಕಲ್ಲಿಗೂ ಮನುಷ್ಯನಂತೆಯೇ ಯೋಚನೆಗಳಿವೆ” ಎಂಬುದಲ್ಲ.
ಇದರ ಕೆಲವು ರೂಪಗಳು, ಮೂಲಭೂತ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಸರಳವಾದ “ಅನುಭವದ ಗುಣ” ಇರಬಹುದು ಎಂದು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತವೆ.
ಇದು ವಿಜ್ಞಾನದಿಂದ ಸಾಬೀತಾದ ಸಂಗತಿಯಲ್ಲ. ಇದು ಚೇತನದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಮುಂದಿಡಲಾದ ಒಂದು ತಾತ್ವಿಕ ಸಾಧ್ಯತೆ.
ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಸಮಸ್ಯೆ ಇದೆ
ಒಂದು ಮೂಲಭೂತ ಅಂಶಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಸರಳವಾದ ಅನುಭವವಿದೆ ಎಂದುಕೊಳ್ಳೋಣ. ಹಾಗಾದರೆ ಕೋಟ್ಯಂತರ ಇಂತಹ ಅಂಶಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರಿದಾಗ— ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನ ಏಕೀಕೃತ ನಾನು ಹೇಗೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ? ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ಅನುಭವಗಳು ಸೇರಿ ಒಂದು ಸಮಗ್ರ ಅನುಭವವಾಗುವುದು ಹೇಗೆ? ಇದನ್ನೇ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ combination problem ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಹೀಗಾಗಿ panpsychism ಚೇತನದ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಹೊಸ ದಿಕ್ಕನ್ನು ತೆರೆದರೂ, ಅದರೊಳಗೇ ಮತ್ತೊಂದು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಶ್ನೆ ಅಡಗಿದೆ.
ಒಂದು ರೇಡಿಯೋವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ. ಅದರೊಳಗಿನ ವಿದ್ಯುತ್ ವಲಯಗಳು, ತಂತಿಗಳು, ಸ್ಪೀಕರ್—ಎಲ್ಲವೂ ನಮಗೆ ತಿಳಿದಿವೆ. ರೇಡಿಯೋ ಆನ್ ಮಾಡಿದಾಗ ಸಂಗೀತ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ.
ಈಗ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ: ರೇಡಿಯೋ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಿದೆಯೇ? ಅಥವಾ ಈಗಾಗಲೇ ಇರುವ ಸಂಕೇತವನ್ನು ಧ್ವನಿಯಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಿದೆಯೇ?
ಈ ಉದಾಹರಣೆ ಚೇತನದ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವುದೇ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸತ್ಯವನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
ಆದರೆ ಅದು ಒಂದು ಆಳವಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಎತ್ತುತ್ತದೆ: ಮೆದುಳು ಚೇತನವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೇ?
ಅಥವಾ ಚೇತನ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುವ ಮಾಧ್ಯಮವೇ? ಇದಕ್ಕೆ ವಿಜ್ಞಾನ ಇನ್ನೂ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಉತ್ತರ ನೀಡಿಲ್ಲ.
ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಭೂತ ರಚನೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಬಂದಂತೆ, ವಾಸ್ತವಿಕತೆ ಎಂದರೇನು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯೂ ಅದರ ಹಿಂದೆ ಬರುತ್ತಲೇ ಇದೆ.
ದ್ರವ್ಯವೆಂದರೇನು? ಶಕ್ತಿಯೆಂದರೇನು? ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಕಾಲವೆಂದರೇನು? ಮತ್ತು— ಅನುಭವವೆಂದರೇನು? ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರವು ವಾಸ್ತವಿಕತೆ ಹೇಗೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತದೆ.
ಚೇತನದ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಆ ವಾಸ್ತವಿಕತೆ ನಮಗೆ ಏಕೆ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತದೆ.
ಕೆಲವು ತಾತ್ವಿಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳು ಚೇತನವನ್ನು ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯ ಮೂಲಭೂತ ಅಂಶವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತವೆ. ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ, ನರಶಾಸ್ತ್ರದ ಹಲವು ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳು ಚೇತನವನ್ನು ಮೆದುಳಿನ ಸಂಕೀರ್ಣ ನರಚಟುವಟಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ವಿವರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತವೆ.
ಇವು ಒಂದೇ ಮಟ್ಟದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಾಕ್ಷ್ಯ ಹೊಂದಿರುವ ವಿವರಣೆಗಳಲ್ಲ. ಆದರೆ ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಮೂಲ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಸುತ್ತ ಸುತ್ತುತ್ತವೆ: ಚೇತನವೆಂಬ ಅನುಭವ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯೊಳಗೆ ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು?
ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನಾವು ಕೇಳಿರುವ ಪ್ರಶ್ನೆ: ಮೆದುಳು ಚೇತನವನ್ನು ಹೇಗೆ ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ? ಒಂದು ದಿನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಹೀಗಾಗಬಹುದು: ಚೇತನವೆಂಬ ಅನುಭವವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಯಾವ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯ ಭಾಗವಾಗುತ್ತದೆ?
ಇವೆರಡೂ ಒಂದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲ. ಮೊದಲನೆಯದು ಮೆದುಳಿನಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಎರಡನೆಯದು ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯಿಂದ. ಮತ್ತು ಈ ಎರಡರ ನಡುವೆ ನಿಂತಿರುವುದು— ನಾವು.
ನಮ್ಮ ದೇಹ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದಲ್ಲಿರುವ ದ್ರವ್ಯದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದೆ. ನಮ್ಮ ಮೆದುಳು ಅದೇ ಪ್ರಕೃತಿಯ ನಿಯಮಗಳಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದೆ. ಆದರೆ ಅದೇ ಮೆದುಳಿನೊಳಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು ನಾವು ಈಗ ಇಡೀ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವನ್ನೇ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಇದು ವಿಚಿತ್ರವಲ್ಲವೇ?
ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ತುಣುಕು—ಮಾನವ ಮೆದುಳು—ಇಡೀ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದೆ.
ಹಾಗಾದರೆ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿ ಎದುರಾಗುತ್ತದೆ— ನಾವು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇವೆಯೇ? ಅಥವಾ… ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವೇ ತನ್ನ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಭಾಗದ ಮೂಲಕ ತನ್ನನ್ನೇ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆಯೇ?
ಚೇತನವು ಮೆದುಳಿನ ಸಂಕೀರ್ಣ ಚಟುವಟಿಕೆಯಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುವ ಒಂದು ಗುಣವಾಗಿರಬಹುದು. ಅಥವಾ ಅದು ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯ ಇನ್ನೂ ಆಳವಾದ ಪದರವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ನಮಗೆ ಸಿಕ್ಕಿರುವ ಕಿಟಕಿಯಾಗಿರಬಹುದು.
ವಿಜ್ಞಾನ ಇನ್ನೂ ಅಂತಿಮ ಉತ್ತರ ನೀಡಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಹುಡುಕಾಟ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. ಮತ್ತು ಬಹುಶಃ ಚೇತನದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ರಹಸ್ಯ ಇದೇ— ನಾವು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ.
ಆದರೆ ಆ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿರುವ “ನಾವು” ಎಂದರೇನು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಇನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ಉತ್ತರ ಸಿಕ್ಕಿಲ್ಲ.
ಬಹುಶಃ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಅತ್ಯಂತ ಆಳವಾದ ರಹಸ್ಯ ನಮ್ಮ ಹೊರಗೆಲ್ಲೋ ಇಲ್ಲ. ಅದು ನಮ್ಮೊಳಗೆ— “ನಾನು ಇದ್ದೇನೆ” ಎಂಬ ಆ ಒಂದು ಅನುಭವದಲ್ಲೇ ಅಡಗಿರಬಹುದು.
ಪ್ರೊ. ಸತೀಶ್. ಎಲ್.ಎ
ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರು
lasgayit@gmail.com