ರಾಮಾಯಣದ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ರಾಮನ ವಿರುದ್ಧ ನಿಂತ ಅಸುರ ರಾಜನಾಗಿ ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ರಾವಣನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖವೂ ಇದೆ.
ಅಪಾರ ಜ್ಞಾನ, ವೇದ-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಪಾಂಡಿತ್ಯ, ಶಿವನ ಮೇಲಿನ ಅಚಲ ಭಕ್ತಿ, ಸಂಗೀತ ಜ್ಞಾನ ಹಾಗೂ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಮಹಾನ್ ಪಂಡಿತನಾಗಿಯೂ ರಾವಣನನ್ನು ಪುರಾಣಗಳು ಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ.
ರಾಮ-ರಾವಣರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣ ಸೋತು ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದಾಗ, ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ರಾವಣನ ಬಳಿಗೆ ತೆರಳಿ ಆತನಿಂದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕಲಿಯುವಂತೆ ಸೂಚಿಸಿದನೆಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಥೆಯಿದೆ. ಶತ್ರುವಾಗಿದ್ದರೂ ರಾವಣನಲ್ಲಿದ್ದ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅನುಭವವನ್ನು ಗೌರವಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಈ ಪ್ರಸಂಗ ಸಾರುತ್ತದೆ.
ಇದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ದೇಶದ ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಕೇವಲ ಖಳನಾಯಕನಾಗಿ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಆತನನ್ನು ಜ್ಞಾನಿ, ಶಿವಭಕ್ತ, ಪಂಡಿತ ಹಾಗೂ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಂಪರೆಯ ಭಾಗವೆಂದು ಗೌರವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ದಸರಾ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಬಹುತೇಕ ಕಡೆ ರಾವಣನ ಪ್ರತಿಕೃತಿ ದಹಿಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದರೆ. ಆದರೆ, ಈ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ರಾವಣನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹಲವು ಸ್ಥಳೀಯ ನಂಬಿಕೆಗಳಿದ್ದರೂ, ರಾವಣ ಆರಾಧನೆಯೊಂದಿಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಐದು ಪ್ರಮುಖ ತಾಣಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ.
ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಗ್ರೇಟರ್ ನೋಯ್ಡಾ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಬಿಸ್ರಖ್ ಗ್ರಾಮವು ರಾವಣನೊಂದಿಗೆ ಆಳವಾದ ಪೌರಾಣಿಕ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರಕಾರ ಇದೇ ರಾವಣನ ಜನ್ಮಸ್ಥಳವೆಂದು ನಂಬಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ತಂದೆ ಮಹರ್ಷಿ ವಿಶ್ರವಸ್ ಅವರ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಈ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ‘ಬಿಸ್ರಖ್’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಬಿಸ್ರಖ್ನ ವಿಶೇಷತೆ ಎಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ದಸರಾ ಆಚರಣೆ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ದೇಶದ ಬಹುತೇಕ ಕಡೆ ವಿಜಯದಶಮಿಯಂದು ರಾವಣನ ಪ್ರತಿಕೃತಿಯನ್ನು ಸುಟ್ಟು ವಿಜಯೋತ್ಸವ ಆಚರಿಸಿದರೆ, ಬಿಸ್ರಖ್ನಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಗೌರವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ದೇವಾಲಯ ಶಿವನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿದ್ದು, ಶಿವನ ಪರಮಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದ ರಾವಣನಿಗೂ ವಿಶೇಷ ಗೌರವ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ಶಿವನನ್ನು ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಕಠಿಣ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದ್ದನೆಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಈ ಆರಾಧನೆಯೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದೆ.
ಹೀಗಾಗಿ ಬಿಸ್ರಖ್ನಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ದುಷ್ಟನ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಕಾಣದೆ, ಅಪಾರ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಶಿವಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಪಂಡಿತನಾಗಿ ಕಾಣಲಾಗುತ್ತದೆ. ದಸರಾ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆಗಳು ನಡೆಯುವುದರಿಂದ ಈ ಗ್ರಾಮವು ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಮತ್ತು ಪೌರಾಣಿಕ ಪರಂಪರೆ ಕುರಿತು ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿರುವವರ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ.
ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಕಾನ್ಪುರದಲ್ಲಿರುವ ದಶಾನನ ದೇವಾಲಯವು ರಾವಣ ಆರಾಧನೆಯ ಮತ್ತೊಂದು ಅಪರೂಪದ ತಾಣವಾಗಿದೆ.
ರಾವಣನಿಗೆ ‘ದಶಾನನ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ದಶಾನನ ಎಂದರೆ ಹತ್ತು ಮುಖಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವನು. ಪೌರಾಣಿಕ ವಿವರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಹತ್ತು ತಲೆಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ದೈಹಿಕ ರೂಪದ ಭಾಗವಾಗಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ವಿವಿಧ ಜ್ಞಾನ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳ ಸಂಕೇತವಾಗಿಯೂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಈ ದೇವಾಲಯದ ಮತ್ತೊಂದು ವಿಶೇಷತೆ ಎಂದರೆ, ಇದು ವರ್ಷವಿಡೀ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತೆರೆದಿರುವ ದೇವಾಲಯಗಳಂತಿಲ್ಲ. ದಸರಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದೇವಾಲಯದ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆದು ಭಕ್ತರಿಗೆ ರಾವಣನ ದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಪೂಜೆ ಮಾಡುವ ಅವಕಾಶ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
ವಿಜಯದಶಮಿಯಂದು ರಾವಣನ ಪ್ರತಿಕೃತಿ ದಹನ ನಡೆಯುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಹೆಸರಿನ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಪೂಜೆ ನಡೆಯುವುದು ವಿಶಿಷ್ಟ ವೈರುಧ್ಯದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದರ ಹಿಂದೆ ಇರುವ ಸ್ಥಳೀಯ ನಂಬಿಕೆ ರಾವಣನನ್ನು ಶಿವಭಕ್ತ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಿಯೆಂದು ಗೌರವಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಮಂದಸೌರ್ ರಾವಣನೊಂದಿಗೆ ಭಿನ್ನ ರೀತಿಯ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಜನಪದ ನಂಬಿಕೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ರಾವಣನ ಪತ್ನಿ ಮಂದೋದರಿಯೊಂದಿಗೆ ಈ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ರಾವಣನನ್ನು ಈ ಭಾಗದ ‘ಅಳಿಯ’ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವೂ ಇದೆ.
ಮಂಡೋದರಿಯ ತವರು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸ್ಥಳೀಯ ಕಥೆಗಳು ರಾವಣನಿಗೂ ಮಂದಸೌರ್ಗೂ ವಿಶೇಷ ನಂಟು ಕಲ್ಪಿಸಿವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಗೌರವ ಕೇವಲ ಆತನ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಅಥವಾ ಶಿವಭಕ್ತಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ; ಕುಟುಂಬ ಸಂಬಂಧದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಲ್ಪನೆಯೂ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿದೆ.
ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಆಚರಣೆಗಳು ಈ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿರಿಸುತ್ತವೆ. ರಾವಣನನ್ನು ‘ಅಳಿಯ’ ಎಂದು ಕಾಣುವ ಪರಂಪರೆ ದೇಶದ ಇತರ ಭಾಗಗಳಿಗಿಂತ ಮಂದಸೌರ್ಗೆ ವಿಭಿನ್ನ ಗುರುತನ್ನು ನೀಡಿದೆ.
ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ವಿದಿಶಾ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ರಾವಣಗ್ರಾಮವು ತನ್ನದೇ ಆದ ವಿಶಿಷ್ಟ ರಾವಣ ಆರಾಧನೆಯಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ವಿದಿಶಾದಿಂದ ಸುಮಾರು 40 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ದೊಡ್ಡ ಕುಳಿತಿರುವ ಪ್ರತಿಮೆಯಿದ್ದು, ಸ್ಥಳೀಯರು ಅವರನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ‘ರಾವಣ ಬಾಬಾ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಗೆ ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿದೆ. ದಸರಾ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿಯೂ ವಿಶೇಷ ಆಚರಣೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಆದರೆ, ಈ ಸ್ಥಳದ ಅತ್ಯಂತ ಕುತೂಹಲಕಾರಿ ಸಂಪ್ರದಾಯವೆಂದರೆ ಮದುವೆಯ ಆಹ್ವಾನ ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಮೊದಲು ರಾವಣ ಬಾಬಾಗೆ ನೀಡುವುದು.
ಸ್ಥಳೀಯ ನಂಬಿಕೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಯಾವುದೇ ಮದುವೆ ನಡೆಯುವ ಮೊದಲು ಮೊದಲ ಆಹ್ವಾನವನ್ನು ರಾವಣ ಬಾಬಾಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ಮದುವೆ ಸುಸೂತ್ರವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ದಂಪತಿಗಳಿಗೆ ಆಶೀರ್ವಾದ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಇದೆ.
ರಾವಣನನ್ನು ಜ್ಞಾನಿ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವಾಗಿ ಗೌರವಿಸುವ ಈ ಪರಂಪರೆ, ರಾಮಾಯಣದ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ಹೇಗೆ ಅರ್ಥೈಸಿಕೊಂಡಿವೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.
ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದ ಕಾಂಗ್ರಾ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬೈಜನಾಥ ದೇವಾಲಯವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಭಗವಾನ್ ಶಿವನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ದೇವಾಲಯ. ಆದರೆ ಈ ದೇವಾಲಯದ ಪೌರಾಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲೂ ರಾವಣನಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನವಿದೆ.
ರಾವಣನು ಶಿವನ ಪರಮಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದನೆಂಬುದು ರಾಮಾಯಣದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಶಿವನನ್ನು ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ರಾವಣನು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣ ತಪಸ್ಸು ನಡೆಸಿದನೆಂಬ ಪುರಾಣಕಥೆಯಿದೆ. ಶಿವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ತನ್ನ ಹತ್ತು ತಲೆಗಳನ್ನೂ ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದನೆಂಬ ಕಥೆಯೂ ಇದೆ.
ರಾವಣನ ಈ ಅಚಲ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಶಿವನು ಆತನಿಗೆ ವರಗಳನ್ನು ನೀಡಿದನೆಂದು ಪುರಾಣಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಇದೇ ಕಥೆಯೊಂದಿಗೆ ಬೈಜನಾಥದ ಸ್ಥಳೀಯ ನಂಬಿಕೆಗಳು ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಶಿವನ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದ್ದರೂ, ಶಿವಭಕ್ತ ರಾವಣನಿಗೂ ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಗೌರವವಿದೆ.
ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಹತ್ವದ ಜೊತೆಗೆ ಬೈಜನಾಥ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೂ ಆಕರ್ಷಕ ತಾಣವಾಗಿದೆ. ಧರ್ಮಶಾಲಾ, ಪಠಾಣ್ಕೋಟ್ ಮತ್ತು ಪಾಲಂಪುರದಂತಹ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವವರು ಬೈಜನಾಥ ದೇವಾಲಯವನ್ನೂ ತಮ್ಮ ಪ್ರವಾಸದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಕಾಂಗ್ರಾ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣದಿಂದಲೂ ಈ ಸ್ಥಳವನ್ನು ರಸ್ತೆ ಮೂಲಕ ತಲುಪಬಹುದು. ಪಠಾಣ್ಕೋಟ್ನಿಂದ ರೈಲು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ನಗರಗಳಿಂದ ಬಸ್ ಸಂಪರ್ಕವೂ ಇದೆ.
ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಪಾತ್ರ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ. ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ಕಾರಣದಿಂದ ಆತ ಅಧರ್ಮದ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ, ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವೇದ-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಜ್ಞಾನ, ಶಿವಭಕ್ತಿ, ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಹೊಂದಿದ್ದ ಪಂಡಿತನಾಗಿಯೂ ಆತನನ್ನು ಪುರಾಣಗಳು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ.
ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಭಾರತದ ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ದಸರಾ ದಿನ ರಾವಣನ ಪ್ರತಿಕೃತಿ ಸುಡುವ ಬದಲು ಆತನಿಗೆ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಆಚರಣೆ ರಾವಣನ ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಆತನಲ್ಲಿದ್ದ ಜ್ಞಾನ, ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪಾಂಡಿತ್ಯವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯಾಗಿ ಕಾಣಬಹುದು.
ಭಾರತದ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಇಂತಹ ಆಚರಣೆಗಳು ಒಂದೇ ಪೌರಾಣಿಕ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಿವಿಧ ಸಮುದಾಯಗಳು ಎಷ್ಟು ವಿಭಿನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳಿಂದ ನೋಡುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ರಾಮನ ವಿಜಯವನ್ನು ಆಚರಿಸುವ ದಸರಾ ದೇಶದ ಬಹುತೇಕ ಕಡೆ ರಾವಣ ದಹನದೊಂದಿಗೆ ಮುಕ್ತಾಯವಾದರೆ, ಬಿಸ್ರಖ್, ಕಾನ್ಪುರ, ಮಂದಸೌರ್, ರಾವಣಗ್ರಾಮ ಮತ್ತು ಬೈಜನಾಥದಂತಹ ತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಶಿವಭಕ್ತಿಗೆ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಇಂದಿಗೂ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ.