ಶಿಶುವಿನ ಮೌನದಲ್ಲಿರಲಿ, ಆಕ್ಟೋಪಸ್ನ ವರ್ತನೆಯಲ್ಲಿರಲಿ, ಅಥವಾ ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯ ಉದಯದಲ್ಲಿರಲಿ—ವಿಜ್ಞಾನವು ಇಂದು ಒಂದೇ ಮಹಾಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಹುಡುಕುತ್ತಿದೆ: "ಚೇತನವಾಗಿರುವುದು" ಎಂದರೆ ನಿಜಕ್ಕೂ ಏನು?
ಮಾತನಾಡಲಾರದ ಶಿಶುವಿನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಏನು ನಡೆಯುತ್ತಿರಬಹುದು? ಮನೆಯ ನಾಯಿಯು ತನ್ನ ಮಾಲೀಕನ ಸಂತೋಷವನ್ನೂ ದುಃಖವನ್ನೂ ಹೇಗೆ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ? ತನ್ನ ಗಾಯಗೊಂಡ ತೋಳನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುವ ಆಕ್ಟೋಪಸ್ ಕೇವಲ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತಿದೆಯೇ, ಅಥವಾ ಅದು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ನೋವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದೆಯೇ?
ಮೊದಲ ನೋಟಕ್ಕೆ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಬೇರೆಬೇರೆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಂತೆ ಕಾಣಬಹುದು. ಆದರೆ, ಇವೆಲ್ಲವೂ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ದಶಕಗಳಿಂದ ಕಾಡುತ್ತಿರುವ ಒಂದೇ ಮೂಲಭೂತ ಪ್ರಶ್ನೆಯತ್ತ ನಮ್ಮನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತವೆ—ಚೇತನತೆ (Consciousness) ಎಂದರೇನು?
ನಾವು ಕೆಂಪು ಗುಲಾಬಿಯನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಅದರ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತೇವೆ. ಬಿಸಿ ಕಾಫಿಯನ್ನು ಕುಡಿದಾಗ ಅದರ ಉಷ್ಣತೆಯನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತೇವೆ. ಪ್ರೀತಿಯ ಮಾತು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಸಂತೋಷವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ; ದುಃಖದ ಸುದ್ದಿ ಹೃದಯವನ್ನು ಭಾರವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿಯ ಆಂತರಿಕ, ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅನುಭವಗಳ ಸಮಗ್ರ ಲೋಕವನ್ನೇ ವಿಜ್ಞಾನ "ಚೇತನತೆ" ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ಈ ಅನುಭವಗಳು ಮೆದುಳಿನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಇಂದಿಗೂ ಆಧುನಿಕ ವಿಜ್ಞಾನದ ಅತ್ಯಂತ ಸಂಕೀರ್ಣ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.
ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಚೇತನತೆಯನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ವ್ಯಕ್ತಿಯೇ ತನ್ನ ಅನುಭವವನ್ನು ವಿವರಿಸುವುದನ್ನು ಆಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ, ಮಾತನಾಡಲಾರದ ಶಿಶುಗಳು ತಮ್ಮ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾರವು. ನಾಯಿಗಳು, ಬೆಕ್ಕುಗಳು, ಆಕ್ಟೋಪಸ್ಗಳು ಅಥವಾ ಇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಭಾಷೆಯ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಅನುಭವವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಎಚ್ಚರದಲ್ಲಿರುವ ವಯಸ್ಕ ಮಾನವನೂ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅನುಭವವನ್ನು ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಮತ್ತು ತತ್ವಜ್ಞಾನಿಗಳು ಚೇತನತೆಯನ್ನು ಅಳೆಯಲು ಹೊಸ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
ತಾಯಿಯ ಮುಖವನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಗಮನಿಸುವ ಕೆಲವೇ ವಾರಗಳ ಶಿಶುವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಮೂಡುತ್ತದೆ—ಅದು ಕೇವಲ ಕಣ್ಣಿನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯೇ, ಅಥವಾ ಆ ಪುಟ್ಟ ಮನಸ್ಸಿನೊಳಗೆ ಯಾವುದೋ ಅನುಭವವೂ ಮೂಡುತ್ತಿದೆಯೇ?
ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಹುಡುಕಲು ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು "ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಜವಾಗಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಂಡುಬರುವ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಗುಂಪು" (Natural Kinds) ಎಂಬ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ವಯಸ್ಕರು ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರಿವಿನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವಾಗ ಮೆದುಳಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಕೆಲವು ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಹಾಗೂ ವರ್ತನೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ಅರಿವಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವು ಕಾಣಿಸದಿದ್ದರೆ, ಅಂತಹ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಚೇತನತೆಯ ಸೂಚಕಾಂಶಗಳು (Markers) ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾದದ್ದು “ಘಟನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿದ್ಯುತ್ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳು” (Event-Related Potentials – ERP). ಹೊಸ ದೃಶ್ಯ, ಶಬ್ದ ಅಥವಾ ಘಟನೆಯನ್ನು ಮೆದುಳು ಗ್ರಹಿಸಿದ ಕೆಲವೇ ಮಿಲಿಸೆಕೆಂಡ್ಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿದ್ಯುತ್ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ERP ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಪಷ್ಟ ಅರಿವಿನ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಕೇತಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಗೋಚರಿಸುತ್ತವೆ. ಕೆಲವು ಅಧ್ಯಯನಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಇದೇ ಮಾದರಿಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಶಿಶುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ವಯಸ್ಸಿನೊಂದಿಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ.
ಆದರೆ, ಒಂದೇ ಸೂಚಕದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಚೇತನತೆಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವುದು ಸೂಕ್ತವಲ್ಲ ಎಂದು ತತ್ವಜ್ಞಾನಿಗಳಾದ ಟಿಮ್ ಬ್ರೆಮ್ನರ್ ಮತ್ತು ಹೆನ್ರಿ ಟೇಲರ್ ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಹಲವು ಸೂಚಕಗಳು ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಾಗ ಮಾತ್ರ ಅಂತಹ ನಿರ್ಣಯ ಹೆಚ್ಚು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಾಗುತ್ತದೆ. ಗಮನ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಹೊಸ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದು ಹಾಗೂ ವಯಸ್ಕರ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ನಂತರ ಅನುಕರಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ಅಂತಹ ಸೂಚಕಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ.
ಶಿಶುಗಳ ಚೇತನತೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕಷ್ಟವಾದರೆ, ಮಾತೇ ಆಡಲಾರದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಇನ್ನೂ ದೊಡ್ಡ ಸವಾಲು.
ಚಿಂಪಾಂಜಿಗಳು ಅಥವಾ ನಾಯಿಗಳಿಗೆ ಚೇತನತೆ ಇದೆ ಎಂದು ಬಹುತೇಕ ಜನರು ಸಹಜವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ, ಜೀವವಿಕಾಸದ ವೃಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಈ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಎಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಇನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಲ್ಲ.
ಗಾಯಗೊಂಡ ತನ್ನ ಒಂದು ತೋಳನ್ನು ಆಕ್ಟೋಪಸ್ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುವ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ, ಅದು ಮೊದಲ ನೋಟಕ್ಕೆ ಕೇವಲ ಒಂದು ಸಹಜ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಂತೆ ತೋರಬಹುದು. ಆದರೆ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಎತ್ತುತ್ತದೆ—ಅದು ಕೇವಲ ಯಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದೆಯೇ, ಅಥವಾ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ನೋವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದೆಯೇ?
ಇಂದು ಆಕ್ಟೋಪಸ್ಗಳು ನೋವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಬಲವಾದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳು ದೊರೆತಿವೆ. ಅವು ಗಾಯಗೊಂಡ ತಮ್ಮ ತೋಳನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ, ನೋವುಂಟಾದ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಹಿಂದಿನ ಅನುಭವವನ್ನು ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಂಡಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಇಂತಹ ವರ್ತನೆಗಳು ಅವುಗಳ ಆಂತರಿಕ ಅನುಭವವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಸಾಬೀತುಪಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ತಲುಪಿರುವ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಿರ್ಣಯಗಳಾಗಿವೆ. ಇದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಈ ವರ್ತನೆಗಳು ಆಕ್ಟೋಪಸ್ನ ಚೇತನತೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಸುಳಿವುಗಳಾಗಿವೆ.
ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ, ಜೇನುನೊಣಗಳು ಅಥವಾ ಇರುವೆಗಳಿಗೂ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಚೇತನತೆ ಇದೆಯೇ ಎಂಬುದು ಇನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇವಲ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಕುತೂಹಲದ ವಿಷಯವಲ್ಲ; ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲಿನ ನಮ್ಮ ನೈತಿಕ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯೊಂದಿಗೂ ನೇರವಾಗಿ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ.
ಮಾನವ ಚೇತನತೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಒಂದೇ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಬಗ್ಗೆ ಇನ್ನೂ ಒಮ್ಮತವಿಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ, 2022ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ವಿವಿಧ ಸಂಶೋಧನೆಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿದ ಒಂದು ವಿಮರ್ಶಾ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಚೇತನತೆಯ 22 ವಿಭಿನ್ನ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಕೆಲವು ತತ್ವಜ್ಞಾನಿಗಳು ಒಂದೇ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸುವ ಬದಲು, ವಿವಿಧ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಚೇತನತೆಯನ್ನು ಅಂದಾಜಿಸುವ ವಿಧಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಅನೇಕ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಚೇತನತೆ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ನೋಡುವುದು ಅಥವಾ ಕೇಳುವುದು ಅಲ್ಲ; ಆ ಅನುಭವದ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸಲು, ಹೋಲಿಸಲು ಮತ್ತು ನಿರ್ಧಾರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ನೆರವಾಗುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಈ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ, ಚೇತನತೆ ಸಂವೇದನೆ ಮತ್ತು ಉನ್ನತ ಬೌದ್ಧಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ನಡುವಿನ ಸೇತುವೆಯಂತೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.
ಶಿಶುಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಚೇತನತೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಯತ್ನವು ಈಗ ಮತ್ತೊಂದು ಕುತೂಹಲಕಾರಿ ಪ್ರಶ್ನೆಯತ್ತ ನಮ್ಮನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಿದೆ—ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ (AI) ಮತ್ತು ರೋಬೋಟ್ಗಳಿಗೂ ಎಂದಾದರೂ ಚೇತನತೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದೇ?
ಇಂದು ರೋಬೋಟ್ಗಳ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಇರುವೆಗಳು, ಜೇನುನೊಣಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಗುಂಪುಜೀವಿಗಳ ವರ್ತನೆಯಿಂದ ಸಾಕಷ್ಟು ಪ್ರೇರಣೆ ಪಡೆಯಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಆದರೆ, ಆ ಜೀವಿಗಳೇ ಚೇತನವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ, ಅವುಗಳ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ಅನುಕರಿಸುವ ರೋಬೋಟ್ಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನಾವು ಏನು ಹೇಳಬೇಕು?
ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಇನ್ನೂ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಉತ್ತರ ಇಲ್ಲ. ಕೆಲವರ ಪ್ರಕಾರ, ಜೈವಿಕ ಮೆದುಳು ಇಲ್ಲದ ಕಾರಣ ರೋಬೋಟ್ಗಳಿಗೆ ಚೇತನತೆ ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ AI ಜೈವಿಕ ಜೀವಿಗಳಂತೆ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾದರೆ, ಅದರ ಚೇತನತೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಳ್ಳಿಹಾಕಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಒಂದು ದಿನ ರೋಬೋಟ್ ತನ್ನನ್ನು ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸಬೇಡಿ ಎಂದು ವಿನಂತಿಸಿದರೆ? ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರೆ? ಅದು ಕೇವಲ ಅತ್ಯಂತ ಸಂಕೀರ್ಣ ಗಣನೆಯೇ, ಅಥವಾ ಅದರ ಹಿಂದೆ ಯಾವುದೋ ಅನುಭವದ ಕಿರಣವಿದೆಯೇ? ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ನೀಡಬಲ್ಲ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪರೀಕ್ಷೆ ಇನ್ನೂ ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ, ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ ಎರಡಕ್ಕೂ ಹೊಸ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಒಡ್ಡುತ್ತಿವೆ.
ಬಹುಶಃ ಚೇತನತೆಯ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿಡುವ ಪ್ರಯತ್ನವು ಕೇವಲ ಶಿಶುಗಳ ಮನಸ್ಸನ್ನಾಗಲಿ, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಅನುಭವಗಳನ್ನಾಗಲಿ, ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನಾಗಲಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ. ಅದು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ನಮ್ಮನ್ನೇ ನಮ್ಮ ಎದುರು ನಿಲ್ಲಿಸಿ, "ಅನುಭವಿಸುವುದು ಎಂದರೆ ಏನು? ಅರಿವು ಎಂದರೆ ಏನು? ಮತ್ತು 'ನಾನು' ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಹೇಗೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ?" ಎಂಬ ಮೂಲಭೂತ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
ಬಹುಶಃ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರ ಹುಡುಕುವ ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲಿಯೇ ವಿಜ್ಞಾನದ ವಿನಮ್ರತೆಯೂ, ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಳವೂ ಅಡಗಿವೆ. ವಿಜ್ಞಾನವು ಉತ್ತರಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದೆ; ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವು ಅವುಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ಅರಿಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದೆ. ಈ ಎರಡರ ಸಂಗಮದಲ್ಲಿಯೇ ಚೇತನತೆಯ ಮಹಾರಹಸ್ಯ ಇನ್ನೂ ತನ್ನ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಅರ್ಧ ತೆರೆದೇ ನಿಂತಿದೆ.
ಪ್ರೊ. ಸತೀಶ್. ಎಲ್.ಎ
ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರು
lasgayit@gmail.com