ಎಣ್ಣೆ ಸ್ನಾನ, ಮುಂಜಾನೆಯ ಹಣತೆಗಳು, ಪಟಾಕಿಗಳ ಸದ್ದು ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಮೀರಿದ ಆಳವಾದ ಸಂದೇಶವನ್ನು ನರಕ ಚತುರ್ದಶಿ ಸಾರುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾದ ವಿಜಯವೆಂದರೆ ಹೊರಗಿನ ಶತ್ರುವನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದಲ್ಲ, ನಮ್ಮೊಳಗೆ ಬೆಳೆಯಲು ಬಿಡುವ ಕೆಟ್ಟ ಆಲೋಚನೆಗಳೆಂಬ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದು.
ಸೂರ್ಯೋದಯಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ ಎದ್ದು, ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ಇನ್ನೂ ಕತ್ತಲೆಯ ಮಡಿಲಿನಲ್ಲಿರುವಾಗ ಎಣ್ಣೆ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಹೊಸ ದಿನದ ಮೊದಲ ಬೆಳಕನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅದ್ಭುತವಾದ ಸಾಂಕೇತಿಕ ಅರ್ಥವಿದೆ. ಇದು ಕೇವಲ ತಲೆಮಾರುಗಳಿಂದ ನಡೆದುಬಂದ ಹಬ್ಬದ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ಹೊಸದಾಗಿ ಬದುಕು ಆರಂಭಿಸುವ ಹಕ್ಕಿದೆ, ಹಿಂದಿನ ನೋವು ಮತ್ತು ಕಹಿ ನೆನಪುಗಳನ್ನು ತೊಡೆದುಹಾಕಿ ಉಜ್ವಲ ನಾಳೆಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಅವಕಾಶವಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿದು.
ಹಿಂದೂ ಪಂಚಾಂಗದ ಆಶ್ವಯುಜ ಮಾಸದ ಕೃಷ್ಣ ಪಕ್ಷದ ಚತುರ್ದಶಿಯಂದು ಆಚರಿಸುವ ನರಕ ಚತುರ್ದಶಿ ದೀಪಾವಳಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ದಿನಗಳಲ್ಲೊಂದು. ನರಕಾಸುರನ ವಿರುದ್ಧ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಸಾಧಿಸಿದ ವಿಜಯವನ್ನು ಈ ಹಬ್ಬ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತದೆ.
ಹಿಂದೂ ಪುರಾಣಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ನರಕಾಸುರ ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜನಾಗಿದ್ದ. ಆತನ ಕ್ರೌರ್ಯ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರ ಮಿತಿಮೀರಿತ್ತು. ಸಾವಿರಾರು ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಬಂಧನದಲ್ಲಿಟ್ಟು, ತನ್ನ ದೌರ್ಜನ್ಯದ ಮೂಲಕ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಭಯ ಮತ್ತು ಸಂಕಷ್ಟದ ವಾತಾವರಣ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ್ದ. ಕೊನೆಗೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಸತ್ಯಭಾಮೆಯ ಸಹಕಾರದೊಂದಿಗೆ ನರಕಾಸುರನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ಆತನ ದೌರ್ಜನ್ಯಕ್ಕೆ ಅಂತ್ಯ ಹಾಡಿದನು.
ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಕೆಡುಕಿನ ವಿರುದ್ಧ ಒಳಿತಿನ ವಿಜಯವೆಂದು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಆದರೆ ಇಂದಿನ ಬದುಕಿನ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ನೋಡಿದಾಗ ನರಕಾಸುರ ಕೇವಲ ಪೌರಾಣಿಕ ಪಾತ್ರವಾಗಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನೊಳಗೆ ಅಡಗಿರುವ ಅಹಂಕಾರ, ದುರಾಸೆ, ಮಿತಿಮೀರಿದ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆ, ಕ್ರೌರ್ಯ, ದಬ್ಬಾಳಿಕೆ ಮತ್ತು ಇತರರನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಬೇಕೆಂಬ ಮನೋಭಾವದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತಾನೆ.
ನಾವು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಆಳದೇ ಇರಬಹುದು. ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಮಾತು, ನಡವಳಿಕೆ ಮತ್ತು ಮನೋಭಾವಗಳಿಂದ ಇತರರಿಗೆ ನೋವುಂಟು ಮಾಡಬಹುದು.
ನರಕ ಚತುರ್ದಶಿಯ ನಿಜವಾದ ಉದ್ದೇಶವೇ ನಮ್ಮೊಳಗಿನ ಇಂತಹ ರಾಕ್ಷಸೀ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ಅವುಗಳನ್ನು ಸೋಲಿಸುವ ಧೈರ್ಯ ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ.
ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಸೇರಿದಂತೆ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಹಲವು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನರಕ ಚತುರ್ದಶಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಪ್ರದಾಯವೆಂದರೆ ಮುಂಜಾನೆಯ ಅಭ್ಯಂಗ ಸ್ನಾನ.
ಸೂರ್ಯೋದಯಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ ಎದ್ದು, ಮೈಗೆ ಎಣ್ಣೆ ಹಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವುದು ಈ ಹಬ್ಬದ ವಿಶೇಷತೆ. ಅನೇಕ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯರು ಕಿರಿಯರಿಗೆ ಎಣ್ಣೆ ಹಚ್ಚುವ ಮೂಲಕ ಪ್ರೀತಿ, ಕಾಳಜಿ ಮತ್ತು ತಲೆಮಾರುಗಳ ನಡುವಿನ ಬಾಂಧವ್ಯವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಕಾರ, ಈ ಆಚರಣೆಯು ಶುದ್ಧೀಕರಣ ಮತ್ತು ನಕಾರಾತ್ಮಕತೆಯ ನಿವಾರಣೆಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಹತ್ವದ ಜತೆಗೆ ಬದುಕಿನ ಸುಂದರ ರೂಪಕವಾಗಿಯೂ ಈ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ನೋಡಬಹುದು.
ನಾವು ದೇಹವನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುವಂತೆ ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ಶುದ್ಧೀಕರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಲ್ಲವೇ? ಅಸಮಾಧಾನ, ಕಹಿ ನೆನಪುಗಳು, ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಹಳೆಯ ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ತೊಳೆದುಹಾಕಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೇ? ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕಾಡುತ್ತಿರುವ ನಕಾರಾತ್ಮಕ ಆಲೋಚನೆಗಳನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು ಹೊಸ ದಿನವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೇ?
ದೇಹಕ್ಕೆ ಶುದ್ಧೀಕರಣದ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಆದರೆ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ನವೀಕರಣದ ಅಗತ್ಯವಿದೆ.
ನರಕಾಸುರನ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುವ ಮತ್ತೊಂದು ಅಂಶವೆಂದರೆ ರಾಕ್ಷಸನ ವಿರುದ್ಧದ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಪತ್ನಿ ಸತ್ಯಭಾಮೆಯ ಪಾತ್ರ.
ಜನಪ್ರಿಯ ಪೌರಾಣಿಕ ನಿರೂಪಣೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ನರಕಾಸುರನ ಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯಭಾಮೆ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆಕೆಯ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ ಈ ಕಥೆಗೆ ಮತ್ತೊಂದು ಆಯಾಮವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅನ್ಯಾಯದ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡುವ ಮಹಿಳೆಯರ ಶಕ್ತಿ, ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ದೃಢಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಇದು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ.
ದಬ್ಬಾಳಿಕೆ ಮತ್ತು ಅನ್ಯಾಯದ ವಿರುದ್ಧದ ಹೋರಾಟ ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಅಥವಾ ಸಮಾಜದ ಒಂದು ವರ್ಗದ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಕಥೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಮಹಿಳೆಯರೂ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ ತರುವ ಪ್ರಬಲ ಶಕ್ತಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.
ಇಂದಿಗೂ ತಾರತಮ್ಯ, ಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಅಸಮಾನತೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡುತ್ತಿರುವ ಮಹಿಳೆಯರ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಪೌರಾಣಿಕ ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಸ್ತುತತೆಯಿದೆ.
ನರಕಾಸುರನ ಸಂಹಾರ ಕೇವಲ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಾಧಿಸಿದ ವಿಜಯವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆತನ ದೌರ್ಜನ್ಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿದ್ದವರನ್ನು ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಿದ ಮಹತ್ವದ ಘಟನೆಯೂ ಆಗಿತ್ತು.
ಇದು ನರಕ ಚತುರ್ದಶಿಗೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಮಾನವೀಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಬಲಿಷ್ಠರ ವಿಜಯವನ್ನು ಸಂಭ್ರಮಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಈ ಹಬ್ಬದ ಆಶಯವಲ್ಲ; ದೌರ್ಜನ್ಯಕ್ಕೊಳಗಾದವರಿಗೆ ಗೌರವ ಮತ್ತು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಮರಳಿ ದೊರಕಿಸಿಕೊಡುವುದೂ ಇದರ ಸಂದೇಶವಾಗಿದೆ.
ಇಂದಿಗೂ ಕೋಟ್ಯಂತರ ಜನರು ಬಡತನ, ಶೋಷಣೆ, ತಾರತಮ್ಯ, ಕೌಟುಂಬಿಕ ಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಅನ್ಯಾಯಗಳೆಂಬ ಸಂಕಷ್ಟಗಳ ಬಂಧನದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ.
ಇಂತಹ ಸಂಕಷ್ಟಗಳಿಂದ ಜನರನ್ನು ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದಾಗಲೇ ನರಕ ಚತುರ್ದಶಿಯ ಆಚರಣೆ ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸಾರ್ಥಕವಾಗುತ್ತದೆ.
ಏಕೆಂದರೆ, ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಆತನ ಗೌರವ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಭಿಮಾನವನ್ನು ಮರಳಿ ದೊರಕಿಸಿಕೊಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ಸಂಭ್ರಮ ಮತ್ತೊಂದಿಲ್ಲ.
ನರಕ ಚತುರ್ದಶಿಯನ್ನು ಮುಂಜಾನೆಯ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು ಸುಂದರವಾದ ಸಾಂಕೇತಿಕ ಅರ್ಥವಿದೆ.
ರಾತ್ರಿಯ ಕತ್ತಲೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕರಗಿ ಮುಂಜಾನೆಯ ಬೆಳಕು ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಸೂರ್ಯನ ಮೊದಲ ಕಿರಣಗಳು ಹೊಸ ದಿನದ ಆಗಮನವನ್ನು ಸಾರುತ್ತವೆ.
ಕತ್ತಲೆ ಎಂದಿಗೂ ಶಾಶ್ವತವಲ್ಲ, ಪ್ರತಿ ರಾತ್ರಿಯ ಹಿಂದೆಯೂ ಹೊಸ ಮುಂಜಾನೆಯ ಭರವಸೆ ಅಡಗಿದೆ ಎಂಬ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಈ ಹಬ್ಬದ ಮೂಲಕ ಸಾರುತ್ತಿರುವಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ.
ಬದುಕಿನಲ್ಲಿಯೂ ಇಂತಹ ಅವಕಾಶಗಳಿವೆ. ಒಂದು ಸೋಲು ನಮ್ಮ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕಿಲ್ಲ. ಒಂದು ತಪ್ಪು ನಮ್ಮ ಗುರುತಾಗಬೇಕಿಲ್ಲ. ಕಷ್ಟಕರವಾದ ಗತಕಾಲ ನಮ್ಮ ಮುಂದಿನ ಬದುಕಿನ ಹಾದಿಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕಿಲ್ಲ.
ಪ್ರತಿ ಸೂರ್ಯೋದಯವೂ ಹೊಸದಾಗಿ ಬದುಕು ಆರಂಭಿಸಲು ನೀಡುವ ಆಹ್ವಾನವಾಗಿದೆ.
ನರಕಾಸುರನ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುವ ಮತ್ತೊಂದು ಅಂಶವೆಂದರೆ ರಾಕ್ಷಸನ ವಿರುದ್ಧದ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಪತ್ನಿ ಸತ್ಯಭಾಮೆಯ ಪಾತ್ರ.
ಜನಪ್ರಿಯ ಪೌರಾಣಿಕ ನಿರೂಪಣೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ನರಕಾಸುರನ ಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯಭಾಮೆ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆಕೆಯ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ ಈ ಕಥೆಗೆ ಮತ್ತೊಂದು ಆಯಾಮವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅನ್ಯಾಯದ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡುವ ಮಹಿಳೆಯರ ಶಕ್ತಿ, ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ದೃಢಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಇದು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ.
ದಬ್ಬಾಳಿಕೆ ಮತ್ತು ಅನ್ಯಾಯದ ವಿರುದ್ಧದ ಹೋರಾಟ ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಅಥವಾ ಸಮಾಜದ ಒಂದು ವರ್ಗದ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಕಥೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಮಹಿಳೆಯರೂ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ ತರುವ ಪ್ರಬಲ ಶಕ್ತಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.
ಇಂದಿಗೂ ತಾರತಮ್ಯ, ಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಅಸಮಾನತೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡುತ್ತಿರುವ ಮಹಿಳೆಯರ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಪೌರಾಣಿಕ ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಸ್ತುತತೆಯಿದೆ.
ನರಕ ಚತುರ್ದಶಿಯನ್ನು ಮುಂಜಾನೆಯ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು ಸುಂದರವಾದ ಸಾಂಕೇತಿಕ ಅರ್ಥವಿದೆ.
ರಾತ್ರಿಯ ಕತ್ತಲೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕರಗಿ ಮುಂಜಾನೆಯ ಬೆಳಕು ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಸೂರ್ಯನ ಮೊದಲ ಕಿರಣಗಳು ಹೊಸ ದಿನದ ಆಗಮನವನ್ನು ಸಾರುತ್ತವೆ.
ಕತ್ತಲೆ ಎಂದಿಗೂ ಶಾಶ್ವತವಲ್ಲ, ಪ್ರತಿ ರಾತ್ರಿಯ ಹಿಂದೆಯೂ ಹೊಸ ಮುಂಜಾನೆಯ ಭರವಸೆ ಅಡಗಿದೆ ಎಂಬ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಈ ಹಬ್ಬದ ಮೂಲಕ ಸಾರುತ್ತಿರುವಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ.
ಬದುಕಿನಲ್ಲಿಯೂ ಇಂತಹ ಅವಕಾಶಗಳಿವೆ. ಒಂದು ಸೋಲು ನಮ್ಮ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕಿಲ್ಲ. ಒಂದು ತಪ್ಪು ನಮ್ಮ ಗುರುತಾಗಬೇಕಿಲ್ಲ. ಕಷ್ಟಕರವಾದ ಗತಕಾಲ ನಮ್ಮ ಮುಂದಿನ ಬದುಕಿನ ಹಾದಿಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕಿಲ್ಲ.ಪ್ರತಿ ಸೂರ್ಯೋದಯವೂ ಹೊಸದಾಗಿ ಬದುಕು ಆರಂಭಿಸಲು ನೀಡುವ ಆಹ್ವಾನವಾಗಿದೆ.