ಹಂಪಿ ಎಂದ ತಕ್ಷಣ ಕಣ್ಣಮುಂದೆ ಬರುವುದು ಕಲ್ಲಿನ ರಥ, ವಿರೂಪಾಕ್ಷ ದೇವಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿ. ಆದರೆ, ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಕೀಯ ಶಕ್ತಿ, ಸೇನಾ ಬಲ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆಯನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ನೋಡಬೇಕಾದರೆ ನಾವು ಭೇಟಿ ನೀಡಲೇಬೇಕಾದ ಸ್ಥಳ ಮಹಾನವಮಿ ದಿಬ್ಬ (ದಸರಾ ದಿಬ್ಬ).
ರಾಯಲ್ ಎನ್ಕ್ಲೋಸರ್ (ರಾಜಗೃಹ) ಸಂಕೀರ್ಣದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಬೃಹತ್ ಕಲ್ಲಿನ ವೇದಿಕೆಯು ಇಂದಿಗೂ ವಿಜಯನಗರದ ದಸರಾ ವೈಭವದ ಕಥೆಯನ್ನು ಸಾರುತ್ತಿದೆ.
ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜ ವೈಭವ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆ ಹಾಗೂ ಅಂದಿನ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜೀವನವನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಟ್ಟುವಂತೆ ಪರಿಚಯಿಸುವ ಅಪರೂಪದ ಸ್ಮಾರಕವಿದು. ಬೃಹತ್ ಕಲ್ಲಿನ ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತು ಅರಸರು ನವರಾತ್ರಿ ಉತ್ಸವದ ವೈಭವವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಈ ಸ್ಥಳ, ವಿಜಯನಗರದ ರಾಜಕೀಯ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆಯ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿತ್ತು.
ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಅರಸ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಿ.ಶ. 1513ರಲ್ಲಿ ಮಹಾನವಮಿ ದಿಬ್ಬ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಯಗಿರಿ ಮೇಲಿನ ವಿಜಯದ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಈ ಭವ್ಯ ವೇದಿಕೆ, ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಕೇವಲ ರಾಜಮನೆತನದ ಕಟ್ಟಡವಾಗಿರದೆ ವಿಜಯನಗರದ ಉತ್ಸವ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು.
ನವರಾತ್ರಿಯ 9 ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಇಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು, ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳು ಹಾಗೂ ಸೈನಿಕ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ವಿಜಯದಶಮಿಯಂದು ಈ ಸಂಭ್ರಮ ಮತ್ತಷ್ಟು ವೈಭವ ಪಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು.
ಕಲ್ಲಿನ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ ವಿಜಯನಗರದ ಕಥೆ
ಮಹಾನವಮಿ ದಿಬ್ಬದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ವಿಜಯನಗರ ಕಾಲದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತೀಯ ಕಲ್ಲಿನ ಕೆತ್ತನೆಗಳ ಅದ್ಭುತ ಮಾದರಿಯಾಗಿದೆ. ಬೃಹತ್ ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಈ ವೇದಿಕೆ ಹಲವು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರುತ್ತದೆ. ದಿಬ್ಬದ ಮೇಲ್ಭಾಗಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದಾಗ ರಾಜವಲಯದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವಿಶಾಲವಾಗಿ ವೀಕ್ಷಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ.
ರಾಜನಿಗಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರವೇಶ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೂ ಇದ್ದಿತೆಂದು ಇತಿಹಾಸದ ವಿವರಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದ ದಾರಿಗಿಂತ ರಾಜನ ಪ್ರವೇಶ ಮಾರ್ಗ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿತ್ತು. ಇದರಿಂದ ಅಂದಿನ ರಾಜಮನೆತನದ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಹಾಗೂ ಉತ್ಸವಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜನಿಗೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯ ಚಿತ್ರಣ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
ದಿಬ್ಬದ ಹೊರಭಾಗದ ಕಲ್ಲಿನ ಗೋಡೆಗಳು ಅದರ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆ. ಕಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತಲಾಗಿರುವ ಉಬ್ಬುಶಿಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ನೃತ್ಯಗಾರರು, ಸಂಗೀತಗಾರರು, ಬೇಟೆಗಾರರು, ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಯೋಧರ ಚಿತ್ರಣಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ. ಬೇಟೆಯ ದೃಶ್ಯಗಳು, ಮೆರವಣಿಗೆಗಳು ಹಾಗೂ ವಿವಿಧ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅಂದಿನ ಜೀವನಶೈಲಿಯನ್ನು ಈ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತವೆ.
ವಿದೇಶಿ ಸಂಪರ್ಕಕ್ಕೂ ಸಾಕ್ಷಿ
ಮಹಾನವಮಿ ದಿಬ್ಬದ ಪೂರ್ವ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಕೆಲವು ಶಿಲ್ಪಗಳು ವಿಶೇಷ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹಾಗೂ ವಿದೂಷಕರ ಚಿತ್ರಣಗಳಿರುವ ಕೆತ್ತನೆಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಇವು ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ತನ್ನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿದ್ದ ವಿದೇಶಿ ಸಂಪರ್ಕಗಳು ಹಾಗೂ ಹೊರಜಗತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ನಡೆದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವಿನಿಮಯದ ಬಗ್ಗೆ ಸುಳಿವು ನೀಡುತ್ತವೆ.
ಹೀಗಾಗಿ, ಮಹಾನವಮಿ ದಿಬ್ಬ ಕೇವಲ ರಾಜಮನೆತನದ ಉತ್ಸವಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲ. ಅಂದಿನ ಸಮಾಜ, ಕಲೆ, ಮನರಂಜನೆ, ವ್ಯಾಪಾರ, ಯುದ್ಧಕಲೆ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ವೈಭವವನ್ನು ಕಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ದಾಖಲಿಸಿರುವ ಒಂದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆಯೂ ಹೌದು.
ವಿಜಯನಗರದ ಪತನದ ಬಳಿಕವೂ ಉಳಿದ ವೈಭವ
ಕ್ರಿ.ಶ. 1565ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ತಾಳಿಕೋಟೆ ಯುದ್ಧದ ಬಳಿಕ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಭಾರೀ ಹೊಡೆತ ಬಿತ್ತು. ದಕ್ಷಿಣದ ಸುಲ್ತಾನರ ಮೈತ್ರಿ ಪಡೆಗಳ ದಾಳಿಯ ನಂತರ ಹಂಪಿಯ ಅನೇಕ ಭವ್ಯ ಕಟ್ಟಡಗಳು ನಾಶಗೊಂಡವು. ಕಾಲದ ಹೊಡೆತ ಮತ್ತು ಧ್ವಂಸದಿಂದ ಮಹಾನವಮಿ ದಿಬ್ಬವೂ ತನ್ನ ಮೂಲ ವೈಭವದ ಬಹುಭಾಗವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಅದರ ಕೆಲವು ಬದಿಯ ಕೆತ್ತನೆಗಳು ಹಾನಿಗೊಳಗಾಗಿವೆ.
ಆದರೂ ಅವಶೇಷಗಳ ನಡುವೆಯೂ ದಿಬ್ಬದ ಭವ್ಯತೆ ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಕೀಯ ಶಕ್ತಿ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಇದು ಪ್ರಮುಖ ತಾಣವಾಗಿದೆ.
ಹಂಪಿಯ ಸ್ಮಾರಕಗಳ ಸಮೂಹವನ್ನು ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ತಾಣವಾಗಿ ಸಂರಕ್ಷಿಸುವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಯುನೆಸ್ಕೊ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಸಂಬಂಧಿತ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತಿವೆ.
ಸೂರ್ಯೋದಯದಿಂದ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದವರೆಗೆ ಕಲ್ಲಿನ ಇತಿಹಾಸ
ಮಹಾನವಮಿ ದಿಬ್ಬವನ್ನು ನೋಡಲು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರವೇಶ ಶುಲ್ಕವಿಲ್ಲದಿರುವುದು ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಮತ್ತೊಂದು ಅನುಕೂಲ. ತೆರೆದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಬಿಸಿಲಿನಲ್ಲಿ ಭೇಟಿ ನೀಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಜಾನೆ ಅಥವಾ ಸಂಜೆ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ತೆರಳುವುದು ಹೆಚ್ಚು ಆರಾಮದಾಯಕ. ದಿಬ್ಬದ ಮೇಲ್ಭಾಗಕ್ಕೆ ಏರಿದ ಬಳಿಕ ಸುತ್ತಲಿನ ರಾಜವಲಯದ ಅವಶೇಷಗಳು ಹಾಗೂ ಹಂಪಿಯ ವಿಶಾಲ ಭೂದೃಶ್ಯವನ್ನು ಕಣ್ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.
ಒಮ್ಮೆ ರಾಜರು ನವರಾತ್ರಿಯ ಒಂಬತ್ತು ದಿನಗಳ ಸಂಭ್ರಮವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಈ ಕಲ್ಲಿನ ವೇದಿಕೆ ಇಂದು ಮೌನವಾಗಿ ನಿಂತಿದೆ. ಆದರೆ, ಅದರ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮೆಟ್ಟಿಲು, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅವಶೇಷವೂ ವಿಜಯನಗರದ ಗತವೈಭವದ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿವೆ.
ಹಂಪಿಯ ಈ ಮಹಾನವಮಿ ದಿಬ್ಬವು ಕೇವಲ ಕಲ್ಲುಗಳ ರಾಶಿಯಲ್ಲ, ಅದು ಕನ್ನಡಿಗರ ಭವ್ಯ ಇತಿಹಾಸ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ವಿಜಯದ ಸಂಕೇತ. ಹಂಪಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಈ ಐತಿಹಾಸಿಕ ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತು ಒಮ್ಮೆ ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿದರೆ, ಅಂದಿನ ವಿಜಯನಗರದ ವೈಭವ, ಆನೆಗಳ ಗೀಳು, ಸೈನಿಕರ ಜಯಘೋಷ ನಮ್ಮ ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ಮೊಳಗಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ.
ಹೀಗಾಗಿ ಮಹಾನವಮಿ ದಿಬ್ಬ ಕೇವಲ ಕಲ್ಲಿನ ರಚನೆಯಲ್ಲ; ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಕಲೆ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ರಾಜ ವೈಭವವನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಜೀವಂತವಾಗಿಟ್ಟಿರುವ ಕಲ್ಲಿನ ಇತಿಹಾಸ.