ಎಣ್ಣೆ ದೀಪಗಳ ಬೆಳಕು, ಶಿವ-ವಿಷ್ಣುವಿನ ಆರಾಧನೆ, ತುಳಸಿ ಕಟ್ಟೆಯ ಮುಂದೆ ದೀಪ ಬೆಳಗಿಸುವ ಪವಿತ್ರ ಸಂಪ್ರದಾಯ... ಹೀಗೆ ಹಲವು ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳ ಮೂಲಕ ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸ ಹಿಂದೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ಕರ್ನಾಟಕ ಸೇರಿದಂತೆ ದೇಶದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಭಾವದಿಂದ ಆಚರಿಸಲಾಗುವ ಈ ಪವಿತ್ರ ಮಾಸ ಧರ್ಮ, ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಶಿಸ್ತಿನ ನಡುವಿನ ಅವಿನಾಭಾವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.

ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸ ಆರಂಭ ಯಾವಾಗ?

ಈ ವರ್ಷ ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸ ನವೆಂಬರ್ 10ರಂದು ಆರಂಭವಾಗಿ ಡಿಸೆಂಬರ್ 8ರಂದು ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳಲಿದೆ. ಈ ಮಾಸದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ದಿನವಾದ ಕಾರ್ತಿಕ ಹುಣ್ಣಿಮೆ ಅಥವಾ ಕಾರ್ತಿಕ ಪೌರ್ಣಮಿ ನವೆಂಬರ್ 24ರಂದು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸ ಏಕೆ ಪವಿತ್ರ?

ಈ ಮಾಸ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಶಿವ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಆರಾಧನೆಗೆ ಮೀಸಲಾಗಿದೆ. ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಭಕ್ತಿ ಪರಂಪರೆಗಳ ಸಂಗಮಕ್ಕೂ ಈ ಮಾಸ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ.

ಶಿವಭಕ್ತರಿಗೆ ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸವು ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವ ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಶಿವನಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆ, ಅಭಿಷೇಕ, ಉಪವಾಸ ಹಾಗೂ ದೇವಾಲಯಗಳ ದರ್ಶನ ಮಾಡುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿದೆ. ಅದರಲ್ಲೂ ಕಾರ್ತಿಕ ಸೋಮವಾರಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವ ಪಡೆದಿವೆ. ಅನೇಕ ಭಕ್ತರು ಸೋಮವಾರ ಉಪವಾಸ ಆಚರಿಸಿ, ಶಿವಲಿಂಗಕ್ಕೆ ಬಿಲ್ವಪತ್ರೆ ಅರ್ಪಿಸಿ ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ.

ವಿಷ್ಣುಭಕ್ತರಿಗೆ ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸವು ದಾಮೋದರ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ಶ್ರೀವಿಷ್ಣು ಅಥವಾ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಆರಾಧನೆಯ ಕಾಲವಾಗಿದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು ಸಹಸ್ರನಾಮ ಪಠಣ, ಪವಿತ್ರ ಗ್ರಂಥಗಳ ಪಾರಾಯಣ ಹಾಗೂ ದೀಪಾರಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿದೆ.

ಸ್ಕಂದ ಪುರಾಣ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಹಿಂದೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ, ದಾನ, ಪವಿತ್ರ ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ದೀಪದಾನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪುಣ್ಯ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಇದೆ.

ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ದೀಪ ಬೆಳಗಿಸುವುದೇಕೆ?

ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಯೇ ದೀಪಾರಾಧನೆ. ಈ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಮನೆಗಳ ಮುಂದೆ, ತುಳಸಿ ಕಟ್ಟೆಯ ಬಳಿ, ದೇವಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಪವಿತ್ರ ನದಿ ಮತ್ತು ಕೆರೆಗಳ ದಡಗಳಲ್ಲಿ ದೀಪಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿದೆ.

ದೀಪವು ಅಜ್ಞಾನವೆಂಬ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ದೂರ ಮಾಡಿ ಜ್ಞಾನದ ಬೆಳಕನ್ನು ಹರಡುವ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಸಕಾರಾತ್ಮಕತೆ, ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಪವಿತ್ರತೆಯನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ದೀಪ ಬೆಳಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದ ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಸಂಜೆ ತುಳಸಿ ಕಟ್ಟೆಯ ಬಳಿ ದೀಪ ಬೆಳಗಿಸುವುದು ಅನೇಕ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿನ ಸಂಪ್ರದಾಯ. ಕೆಲವು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದೀಪವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುವ ಪದ್ಧತಿಯೂ ಇದೆ. ಎತ್ತರದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ದೀಪವನ್ನು ಇರಿಸಿ ಬೆಳಗಿಸುವ ಈ ಆಚರಣೆಯು ವಿಶೇಷ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಹತ್ವ ಹೊಂದಿದೆ.

ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದ ಸೋಮವಾರಗಳು ಶಿವನ ಆರಾಧನೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತರು ಸೋಮವಾರ ವ್ರತ ಆಚರಿಸಿ, ಶಿವ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿ, ಶಿವಲಿಂಗಕ್ಕೆ ಹಾಲು, ನೀರು, ಹೂವು ಹಾಗೂ ಬಿಲ್ವಪತ್ರೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಕೆಲವರು ಇಡೀ ದಿನ ಉಪವಾಸ ಆಚರಿಸಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಸರಳ ಸಾತ್ವಿಕ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಹಾಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಶಿವ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಅಭಿಷೇಕ ಹಾಗೂ ಪೂಜೆಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರು ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ.

ಕಾರ್ತಿಕ ಸೋಮವಾರಗಳು ಈ ಕೆಳಗಿನ ದಿನಗಳಂದು ಬರಲಿವೆ

• ನವೆಂಬರ್ 16

• ನವೆಂಬರ್ 23

• ನವೆಂಬರ್ 30

• ಡಿಸೆಂಬರ್ 7

ಅನೇಕ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ಈ ಸೋಮವಾರಗಳು ಧಾರ್ಮಿಕ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಗಟ್ಟಿಗೊಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹಾಗೂ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ದೊರೆಯುವ ವಿಶೇಷ ಅವಕಾಶಗಳಾಗಿವೆ.

ತುಳಸಿ ವಿವಾಹ

ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಆಚರಣೆಯೆಂದರೆ ತುಳಸಿ ವಿವಾಹ. ಪವಿತ್ರ ತುಳಸಿ ಗಿಡಕ್ಕೂ ಸಾಲಿಗ್ರಾಮ ಅಥವಾ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ಶ್ರೀವಿಷ್ಣುವಿಗೂ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾಗಿ ವಿವಾಹ ನೆರವೇರಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವೇ ತುಳಸಿ ವಿವಾಹ.

ಹಿಂದೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ತುಳಸಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ತುಳಸಿಯು ಶ್ರೀವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯವಾದ ಸಸ್ಯವೆಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ. ಈ ವಿವಾಹವು ದೈವಿಕ ಸಂಗಮದ ಸಂಕೇತವಾಗಿದ್ದು, ಅನೇಕ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮದುವೆಯ ಸಂಭ್ರಮದಂತೆ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ತುಳಸಿ ಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಹೂವು, ಅರಿಶಿನ, ಕುಂಕುಮ ಹಾಗೂ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಭಜನೆ ಮತ್ತು ನೈವೇದ್ಯದೊಂದಿಗೆ ವಿವಾಹದ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಹಲವು ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ತುಳಸಿ ವಿವಾಹವನ್ನು ಶುಭ ವಿವಾಹಗಳ ಆರಂಭದ ಸಂಕೇತವಾಗಿಯೂ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನವೆಂಬರ್ 21ರಂದು ತುಳಸಿ ವಿವಾಹ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಾರ್ತಿಕ ಪೌರ್ಣಮಿ

ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ದಿನವಾದ ಕಾರ್ತಿಕ ಪೌರ್ಣಮಿ ಅಥವಾ ಕಾರ್ತಿಕ ಹುಣ್ಣಿಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಧಾರ್ಮಿಕ ದಿನವಾಗಿದೆ. ನವೆಂಬರ್ 24ರಂದು ಮಂಗಳವಾರ ಕಾರ್ತಿಕ ಪೌರ್ಣಮಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿವಿಧ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಈ ದಿನವನ್ನು ತ್ರಿಪುರಾರಿ ಪೌರ್ಣಮಿ ಅಥವಾ ದೇವ ದೀಪಾವಳಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೂ ಪುರಾಣಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ತ್ರಿಪುರಾಸುರ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸನ ಮೂರು ನಗರಗಳನ್ನು ಶಿವನು ಸಂಹರಿಸಿದ ದಿನವೇ ಕಾರ್ತಿಕ ಪೌರ್ಣಮಿ. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಶಿವನನ್ನು ತ್ರಿಪುರಾಂತಕನೆಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ದುಷ್ಟಶಕ್ತಿಗಳ ವಿರುದ್ಧ ದೈವಿಕ ಶಕ್ತಿಯ ವಿಜಯದ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ.

ಈ ದಿನ ದೀಪ ಬೆಳಗಿಸುವುದಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವವಿದೆ. ಮನೆಗಳು, ದೇವಾಲಯಗಳು ಹಾಗೂ ನದಿಗಳ ದಡಗಳಲ್ಲಿ ದೀಪಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತರು ಶಿವ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅನೇಕರು ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ದಾನಧರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ವಾರಾಣಸಿಯಲ್ಲಿ ದೇವ ದೀಪಾವಳಿಯನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ವೈಭವದಿಂದ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗಂಗಾ ನದಿಯ ಘಾಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ದೀಪಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುವ ದೃಶ್ಯ ಕಣ್ಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿಯೂ ಕಾರ್ತಿಕ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಂದು ವಿವಿಧ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆ ಹಾಗೂ ದೀಪೋತ್ಸವಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ.

ಕಾರ್ತಿಕ ಪೌರ್ಣಮಿಯ ಹಿಂದಿನ ದಿನವಾದ ನವೆಂಬರ್ 23ರಂದು ವೈಕುಂಠ ಚತುರ್ದಶಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ದಿನ ಶಿವ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು ಇಬ್ಬರ ಆರಾಧನೆಗೂ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವವಿದೆ.

ಕಾರ್ತಿಕ ಸ್ನಾನ

ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಮುಂಜಾನೆ ಬೇಗನೆ ಎದ್ದು ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವವಿದೆ. ಇದನ್ನು ಕಾರ್ತಿಕ ಸ್ನಾನ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸೂರ್ಯೋದಯಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಬಳಿಕ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಹಾಗೂ ದೀಪಾರಾಧನೆ ನೆರವೇರಿಸುವುದು ಸಂಪ್ರದಾಯವಾಗಿದೆ.

ನದಿ ಅಥವಾ ಪವಿತ್ರ ಜಲಮೂಲಗಳ ಸಮೀಪ ವಾಸಿಸುವವರು ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇನ್ನುಳಿದವರು ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಭಕ್ತಿಭಾವದಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಆಚರಣೆಯು ದೇಹ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ಶುದ್ಧೀಕರಣದ ಸಂಕೇತವೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ದಿನದ ಆರಂಭವನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯೊಂದಿಗೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೂ ಇದು ಪ್ರೇರಣೆ ನೀಡುತ್ತದೆ.

ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ದಾನಧರ್ಮಕ್ಕೂ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವವಿದೆ. ಬಡವರಿಗೆ ಅನ್ನದಾನ ಮಾಡುವುದು, ಅಗತ್ಯವಿರುವವರಿಗೆ ನೆರವು ನೀಡುವುದು, ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ದಾನ ಮಾಡುವುದು ಹಾಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಸಹಕಾರ ನೀಡುವುದನ್ನು ಪುಣ್ಯದ ಕಾರ್ಯಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನೇಕ ಕುಟುಂಬಗಳು ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರ ಗ್ರಂಥಗಳ ಪಾರಾಯಣ, ಭಜನೆ ಹಾಗೂ ಮಂತ್ರಪಠಣಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಮಯ ಮೀಸಲಿಡುತ್ತವೆ.