ವಿಜಯದಶಮಿಯು ಭಾರತ ಮತ್ತು ನೇಪಾಳದಾದ್ಯಂತ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲ್ಪಡುವ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಹಿಂದೂ ಹಬ್ಬವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ನವರಾತ್ರಿಯ ಹತ್ತನೇ ದಿನದಂದು, ಅಂದರೆ ಆಶ್ವಯುಜ ಮಾಸದ ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದ ದಶಮಿಯಂದು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ದಿನದ ಕುರಿತಾದ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ನಂಬಿಕೆಯೆಂದರೆ, ಇದೇ ದಿನದಂದು ದೇವಿ ದುರ್ಗೆಯು ಮಹಿಷಾಸುರನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಜಗತ್ತನ್ನು ಅಸುರರ (ರಾಕ್ಷಸರ) ಹಿಡಿತದಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಿದಳು. ಹೀಗಾಗಿ, ವಿಜಯದಶಮಿಯನ್ನು ಕೆಟ್ಟದ್ದರ ಮೇಲೆ ಒಳ್ಳೆಯದರ ವಿಜಯದ ಸಂಕೇತವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಹಿಷಾಸುರ ಸಂಹಾರ ಮತ್ತು ವಿಜಯದಶಮಿ

ಪುರಾಣಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಮಹಿಷಾಸುರನು ಕಠಿಣ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಿಂದ ಒಂದು ಶಕ್ತಿಯುತ ವರವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದನು. ಆ ವರದ ಪ್ರಕಾರ, ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಸಹ ಅವನನ್ನು ಸೋಲಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತನಾದ ಅಹಂಕಾರಿ ಮಹಿಷಾಸುರನು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಪೀಡಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅವನನ್ನು ಸೋಲಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದಾಗ, ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಮಹೇಶ್ವರ (ಶಿವ) ಮುಂತಾದ ದೇವತೆಗಳ ಸಂಯುಕ್ತ ಶಕ್ತಿಯು 'ದೇವಿ ದುರ್ಗೆ'ಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿತು. ಸಿಂಹದ ಮೇಲೆ ಸವಾರಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ದೇವಿ, ಮಹಿಷಾಸುರನೊಂದಿಗೆ ಭೀಕರ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನಡೆಸಿದಳು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಅವಳು ಅವನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಜಗತ್ತನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದಳು. ಈ ವಿಜಯದ ನೆನಪಿಗಾಗಿ ನವರಾತ್ರಿಯ ಹತ್ತನೇ ದಿನವನ್ನು 'ವಿಜಯದಶಮಿ'ಯಾಗಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಹಿಷಾಸುರ ಸಂಹಾರದ ಈ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ, ದೇವಿಯ ವಿಜಯವು ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನ ಸೋಲಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಅಹಂಕಾರ, ಅಧರ್ಮ, ಕ್ರೌರ್ಯ ಮತ್ತು ಅನ್ಯಾಯದ ಮೇಲೆ 'ಧರ್ಮ' ಹಾಗೂ ನ್ಯಾಯದ ವಿಜಯದ ಸಂಕೇತವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಶ್ರೀರಾಮನ ವಿಜಯ ಮತ್ತು ವಿಜಯದಶಮಿ

ವಿಜಯದಶಮಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಐತಿಹ್ಯವು 'ರಾಮಾಯಣ'ಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ರಾವಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ನಂತರ, ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಂಕೆಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿ ಅವನ ವಿರುದ್ಧ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಸಾರಿದನು. ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಯುದ್ಧದ ಬಳಿಕ, ಶ್ರೀರಾಮನು ರಾವಣನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದನು. ಇದರ ನೆನಪಿಗಾಗಿ, ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಅನೇಕ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ರಾವಣ, ಕುಂಭಕರ್ಣ ಮತ್ತು ಮೇಘನಾದರ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರತಿಕೃತಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ವಿಜಯದಶಮಿಯ ದಿನದಂದು ಅವುಗಳನ್ನು ಸುಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ವಧೆಯು ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದ ಪತನವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದರೆ, ಶ್ರೀರಾಮನ ಗೆಲುವು 'ಧರ್ಮ'ದ ವಿಜಯವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ, ದೇವಿ ದುರ್ಗೆಯು ಮಹಿಷಾಸುರನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ಕಥೆ ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮನು ರಾವಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ಕಥೆಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಪೌರಾಣಿಕ ನಿರೂಪಣೆಗಳಾಗಿದ್ದರೂ, ಅವು ಒಂದೇ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಸಾರುತ್ತವೆ. ಅಧರ್ಮವು ಎಷ್ಟೇ ಶಕ್ತಿಯುತವಾದರೂ, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಧರ್ಮವೇ ಜಯಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಇದರ ಸಾರಾಂಶ.

ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ವಿಜಯದಶಮಿ

ಕೇರಳದಲ್ಲಿ, ವಿಜಯದಶಮಿಯನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ 'ವಿದ್ಯಾರಂಭ' (ಕಲಿಕೆಗೆ ನಾಂದಿ ಹಾಡುವ ದಿನ) ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಆರಾಧಿಸುವ ದಿನವನ್ನಾಗಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನವರಾತ್ರಿಯ ಕೊನೆಯ ಮೂರು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ 'ಸರಸ್ವತಿ ಪೂಜೆ'ಗೆ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಪುಸ್ತಕಗಳು, ಅಧ್ಯಯನ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು, ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಗೆ ಬಳಸುವ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ದೇವತೆಯ ಮುಂದೆ ಇಟ್ಟು ಪೂಜಿಸುವ ಪದ್ಧತಿಯಿದೆ.

ದುರ್ಗಾಷ್ಟಮಿಯ ದಿನದಂದು ಪೂಜೆಗಾಗಿ ಇರಿಸಲಾದ ಈ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು, ವಿದ್ಯಾರಂಭದ ದಿನವಾದ ವಿಜಯದಶಮಿಯಂದು ವಿಧ್ಯುಕ್ತವಾಗಿ ತೆಗಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿದ್ಯಾರಂಭವು ಜ್ಞಾನದೇವತೆಯಾದ ಸರಸ್ವತಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಮಗುವನ್ನು ಜ್ಞಾನದ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಪರಿಚಯಿಸುವ ಒಂದು ಸಮಾರಂಭವಾಗಿದೆ.

ವಿದ್ಯಾರಂಭ

ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ವಿಜಯದಶಮಿ ಆಚರಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾದ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ 'ವಿದ್ಯಾರಂಭ'ವೂ ಒಂದು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಚಿಕ್ಕ ಮಕ್ಕಳ ನಾಲಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಅಥವಾ ಬೆರಳ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಬರೆಯುವ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ಪದ್ಧತಿಯೆಂದರೆ, "ಹರಿ ಶ್ರೀ ಗಣಪತಯೇ ನಮಃ" ಎಂಬ ಮಂತ್ರದ ಮೊದಲ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಬರೆಯುವುದು. ಗುರು (ಆಚಾರ್ಯ) ಅಥವಾ ಮಗುವಿನ ಪೋಷಕರು ಮಗುವಿನ ಕೈಯನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಈ ಮೊದಲ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಬರೆಯಲು ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಬರವಣಿಗೆಯ ಆರಂಭವಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ; ಇದು ಮಗುವಿನಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಗೌರವ, ಗುರುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಲಿಕೆಯ ಕಡೆಗೆ ಬದ್ಧತೆಯನ್ನು ಮೂಡಿಸುವ ಒಂದು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯಾಗಿದೆ. 'ವಿದ್ಯಾರಂಭ'ವನ್ನು ಕೇವಲ ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ನಡೆಸುವ ಒಂದು ಸಮಾರಂಭವೆಂದು ಮಾತ್ರ ನೋಡಬಾರದು; ಮಾನವ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಾರ್ಜನೆಯು ಎಂದಿಗೂ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ತತ್ವದ ಸಂಕೇತವಾಗಿಯೂ ಇದು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.

ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ನವರಾತ್ರಿ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಪುಸ್ತಕಗಳು, ಅಧ್ಯಯನ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು 'ಸರಸ್ವತಿ ಪೂಜೆ'ಗಾಗಿ ಇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಈ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು 'ಪೂಜಾ ವೈಪ್ಪು' (ಪೂಜೆಗಾಗಿ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಇರಿಸುವುದು) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಜಯದಶಮಿಯ ದಿನದಂದು, ಈ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಆಚರಣೆಯನ್ನು 'ಪೂಜಾ ಎಡುಪ್ಪು' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ—ಇದು ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಕಲಾತ್ಮಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಪುನರಾರಂಭವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗಳು ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾರಂಭ ಸಮಾರಂಭಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಕ್ಕಳಲ್ಲದೆ, ಸಂಗೀತ, ನೃತ್ಯ, ಸಾಹಿತ್ಯ, ಕಲೆ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿರುವವರು ಕೂಡ ಈ ದಿನದಂದು ಸರಸ್ವತಿ ಪೂಜೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೇರಳದಾದ್ಯಂತ ಇರುವ ಅನೇಕ ಪ್ರಮುಖ ದೇವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಜಯದಶಮಿಯ ದಿನದಂದು ಸಾವಿರಾರು ಮಕ್ಕಳು ತಮ್ಮ ಔಪಚಾರಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವುದು ವಾಡಿಕೆ.

ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ವಿಜಯದಶಮಿ

ಭಾರತದ ವಿವಿಧ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಹಬ್ಬವನ್ನು ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ, ನವರಾತ್ರಿಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುವ 'ದುರ್ಗಾ ಪೂಜೆ'ಗೆ ಅಪಾರ ಮಹತ್ವವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ದುರ್ಗಾ ದೇವಿಯ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ, ಹಲವು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಜಯದಶಮಿಯ ದಿನದಂದು, ಈ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಭವ್ಯ ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕೊಂಡೊಯ್ದು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ವಿಸರ್ಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಕರ್ನಾಟಕದ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ವಿಜಯದಶಮಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. 'ಮೈಸೂರು ದಸರಾ' ಆಚರಣೆಗಳ ಭಾಗವಾಗಿ, ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಆನೆಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಭವ್ಯ ಮೆರವಣಿಗೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಹಬ್ಬವು ತನ್ನ ರಾಜವಂಶದ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಿಂದಾಗಿ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ.

ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ, ನವರಾತ್ರಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ 'ಗೊಲು' (Golu) ಇಡುವ ಪದ್ಧತಿಯಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಪೌರಾಣಿಕ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಗೊಂಬೆಗಳನ್ನು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳ ಮೇಲೆ ಜೋಡಿಸಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಜಯದಶಮಿಯು ಮಕ್ಕಳು ತಮ್ಮ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ದಿನವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ, ತೆಲಂಗಾಣ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ದಸರಾ ನವರಾತ್ರಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ದಸರಾ ಆಚರಣೆಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಹತ್ವವಿದೆ. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ, ವಿಜಯದಶಮಿಯ ದಿನವು 'ಆಯುಧ ಪೂಜೆ' (ಉಪಕರಣಗಳು/ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳ ಪೂಜೆ) ಮತ್ತು 'ವಾಹನ ಪೂಜೆ'ಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

ನೇಪಾಳದಲ್ಲಿ ದಶೈನ್

ನೇಪಾಳದಲ್ಲಿ, ವಿಜಯದಶಮಿಯು 'ದಶೈನ್' ಹಬ್ಬದ ಪ್ರಮುಖ ದಿನವಾಗಿದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯರೆಲ್ಲರೂ ಒಗ್ಗೂಡಿ, ಹಿರಿಯರಿಂದ ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಈ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಹದಿನೈದು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ 15 ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಘಟಸ್ಥಾಪನಾ ದಶಮಿ, ಫುಲ್ಪತಿ, ಮಹಾ ಅಷ್ಟಮಿ, ಮಹಾ ನವಮಿ ಮತ್ತು ವಿಜಯ ದಶಮಿ ಹೀಗೆ ವಿವಿಧ ಆಚರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಪದ್ಧತಿಗಳು ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ದಶೈನ್ ಎಂಬುದು ಪಾರ್ವತಿ ಅಥವಾ ದುರ್ಗಾ ದೇವಿಯ ಮೂಲಕ ರಾಕ್ಷಸ ಮಹಿಷಾಸುರನ ಸೋಲನ್ನು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುವ ಆಚರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಹಣೆಗೆ ಅವರವರ ಹಿರಿಯರು ವಿಶೇಷವಾದ ತಿಲಕವನ್ನು ಹಚ್ಚುತ್ತಾರೆ.

ಡಾ.ಪಿ.ಬಿ ರಾಜೇಶ್

ಜ್ಯೋತಿಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು