ಮಾನವ ಚೇತನವನ್ನು ಒಂದು ಸಂವೇದನಾಶೀಲ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಹೋಲಿಸಬಹುದು. ಹೇಗೆ ಒಂದು ರೇಡಿಯೋ ಸಾಧನವು ಸರಿಯಾದ ಆವರ್ತನಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಸಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ದೂರದ ಪ್ರಸಾರವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆಯೋ, ಅದೇ ರೀತಿ ನಮ್ಮ ಮೆದುಳು ಮತ್ತು ದೇಹವು ಒಳಗಿನ ಜೈವಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಹಾಗೂ ಹೊರಗಿನ ಶಕ್ತಿಯ ಮಾದರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂವಹನದಲ್ಲಿರಬಹುದು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಈ ರೀತಿಯ ಸಂವಹನದ ನಿಖರ ಯಾಂತ್ರಿಕತೆ ಇನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅರ್ಥವಾಗಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿ, ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿ, ಸೇರಿ ಒಂದು ಸಂಕೀರ್ಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ; ಮತ್ತು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿನ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಅನುಭವ ಮತ್ತು ಚೇತನದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಚೇತನವನ್ನು ಕೇವಲ ಒಳಗಿನ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ವ್ಯಾಪಕ ಸಂವಹನದ ಫಲಿತಾಂಶವಾಗಿಯೂ ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು.
ಮಾನವರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತಮ್ಮನ್ನು ಖಾಲಿ ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಘನ ದೇಹಗಳಂತೆ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ನಮ್ಮ ಮೆದುಳು ತಲೆಯೊಳಗೆ ಬೀಗ ಹಾಕಿದಂತೆ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಇದ್ದು, ಅದರೊಳಗೆ ಹುಟ್ಟುವ ಆಲೋಚನೆಗಳು ಹೊರಬರುವವರೆಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಸೀಮಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ ಎಂದು ನಾವು ಊಹಿಸುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ವಿಜ್ಞಾನವು ಸೂಚಿಸುವಂತೆ, ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗಿದೆ.
ಒಂದು ವಿಶಾಲ ಸರೋವರದ ಮೇಲ್ಮೈಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಎದ್ದೇಳುವ ಅಲೆಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಅವು ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ನೀರಿನ ನಿರಂತರ ಚಲನೆಯ ಭಾಗ "ಒಂದು ಅಲೆ ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತದೆ; ಸುತ್ತಲಿನ ಗಾಳಿಯ ಚಲನೆ ಅದನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ; ದೂರದ ಚಲನಗಳೂ ಅದರ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತವೆ”. ನಾವು ಅಲೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಘಟನೆಗಳೆಂದು ನೋಡಿದರೂ, ಅವುಗಳ ಹಿಂದೆ ಇರುವ ಮೂಲವು ಒಂದೇ ಸಮಗ್ರ ಜಲಪರಿಸರ. ಇದೇ ರೀತಿ, ನಮ್ಮ ಮೆದುಳಿನ ಆಲೋಚನೆಗಳು ಮತ್ತು ಅನುಭವಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿರುವಂತೆ ಕಾಣಬಹುದು; ಆದರೆ ಅವು ದೇಹದ ಒಳಗಿನ ಜೈವಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಹೊರಗಿನ ಶಕ್ತಿಯ ಹರಿವಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಭಾಗವಾಗಿರಬಹುದೇ? ಇಲ್ಲಿ ಚೇತನವು ಒಂದು ಏಕಾಂಗ ಘಟನೆಯಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಅನೇಕ ಅಂತರ್ನಿಹಿತ ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯ ಪ್ರಭಾವಗಳ ಸಮನ್ವಯದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುವ ಒಂದು ಜೀವಂತ ಹರಿವು ಆಗಿರಬಹುದು.
ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ, ನಮ್ಮ ದೇಹವು ಕೇವಲ ಘನ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಮಾತ್ರ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಅದು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ನೀರು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ ಹಿಡಿದಿಟ್ಟಿರುವ ಶಕ್ತಿಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ನಮ್ಮ ದೇಹದಲ್ಲಿರುವ ಅಣುಗಳು ಶಕ್ತಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿವೆ. ದೇಹದ ಸುಮಾರು 60% ಭಾಗವನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ನೀರಿನ ಅಣುಗಳಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಮತ್ತು ಆಮ್ಲಜನಕ ಅಣುಗಳು ರಾಸಾಯನಿಕ ಬಂಧಗಳ ಮೂಲಕ ಸೇರಿರುತ್ತವೆ. ಇದರ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ಕಾಂತ ಶಕ್ತಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಶಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ದೇಹದ ರಚನೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಈ ವಿದ್ಯುತ್ಕಾಂತ ಶಕ್ತಿ ಕೇವಲ ದೇಹದೊಳಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಲ್ಲ; ಅದು ಭೂಮಿಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿಯೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಒಂದು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದೆ.
ಭೂಮಿಯ ಮೇಲ್ಮೈ ಮತ್ತು ವಾತಾವರಣದ ನಡುವೆ ಕಂಡುಬರುವ ಶೂಮಾನ್ ಅನುನಾದಗಳು (Schumann Resonances) ಎಂಬ ವಿದ್ಯುತ್ಕಾಂತ ಸ್ಪಂದನಗಳು ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಜೈವಿಕ ವಿದ್ಯುತ್ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರಬಹುದೆಂದು ಕೆಲವು ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಸಂಬಂಧದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಇನ್ನಷ್ಟು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಸಾಕ್ಷ್ಯ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಆದರೆ ಭೂಮಿಯ ಈ ವಿದ್ಯುತ್ಕಾಂತ ಸ್ಪಂದನಗಳು ಮತ್ತು ಮಾನವ ಮೆದುಳಿನ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ನಡುವಿನ ನೇರ ಕಾರಣಕಾರಿತ್ವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ವಿಜ್ಞಾನವು ಇನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿಲ್ಲ.
ಇಟಲಿಯ ಟುರಿನ್ ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಸಂಶೋಧಕರು ಮಾನವ ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯುತ್ಕಾಂತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂವಹನವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಆಳವಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಜೀವಂತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಸ್ಥಿರ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲ; ಅವು ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಡೆಯುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳಾಗಿವೆ. ದೇಹದೊಳಗೆ ವಿದ್ಯುತ್ ಚಟುವಟಿಕೆ, ರಾಸಾಯನಿಕ ವಿನಿಮಯ, ದ್ರವಗಳ ಹರಿವು ಮತ್ತು ಜೀವಕೋಶಗಳ ಮೇಲ್ಮೈಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಸದಾ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಮೆದುಳು ಕ್ಷಣಕ್ಷಣವೂ ದೇಹದೊಳಗಿನ ಮತ್ತು ಹೊರಗಿನ ಪರಿಸರದಿಂದ ಬರುತ್ತಿರುವ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಅವುಗಳಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
ಮಾನವ ಚೇತನದ ಮೂಲವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಈಗ ಮೆದುಳಿನ ವಿದ್ಯುತ್ಚುಂಬಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳತ್ತ ಗಮನ ಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಮಾನವ ಮೆದುಳು ಸುಮಾರು 75 ಶೇಕಡಾ ನೀರಿನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದ್ದು, ಮೆದುಳು ಮತ್ತು ಮೆದುಳುರಜ್ಜುವನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ರಕ್ಷಿಸುವ ಸೆರೆಬ್ರೋಸ್ಪೈನಲ್ ದ್ರವವೂ ಬಹುತೇಕ ನೀರಿನಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಇಂತಹ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ನರಕೋಶಗಳ ವಿದ್ಯುತ್ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿದ್ಯುತ್ಚುಂಬಕ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ. ಈ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಮೆದುಳಿನ ರಚನೆಯ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಚೇತನದ ಸ್ವಭಾವದ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ತಿಳಿವಳಿಕೆ ದೊರಕಬಹುದು ಎಂಬ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಇದೆ.
ಇದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ‘ವಿಸಿನಲ್ ವಾಟರ್’ ಅಥವಾ ‘ಎಕ್ಸ್ಕ್ಲೂಷನ್ ಝೋನ್ ವಾಟರ್’ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ರಚನಾತ್ಮಕ ನೀರಿನ ಬಗ್ಗೆ ಕೆಲವು ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ರಚನೆಗಳು ಶಕ್ತಿಯ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರವಹಿಸಬಹುದೆಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿವೆ. ಆದರೆ ಈ ಕಲ್ಪನೆಗಳು ಇನ್ನೂ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಚರ್ಚೆಯಲ್ಲಿದ್ದು, ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳಾಗಿಲ್ಲ. ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ದೃಢವಾದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ದೃಢೀಕರಣ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ನೀರು ಧ್ರುವೀಯ ಸ್ವಭಾವ ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ ಅದು ಅತೀ ದುರ್ಬಲ ವಿದ್ಯುತ್ಕಾಂತ ಸಂಕೇತಗಳಿಗೂ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಬಲ್ಲದು.
ಜೀವಕೋಶಗಳ ಹೊರಭಾಗವನ್ನು ಆವರಿಸುವ ಕೋಶಪಟಲದ ಅಣುಮಟ್ಟದ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಶಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಇರುವ ಸಂವಹನ ಇನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಲ್ಲ. ನರಕೋಶಗಳ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳು-ಡೆಂಡ್ರೈಟ್, ಕೋಶದ ದೇಹ ಮತ್ತು ಆಕ್ಸಾನ್ವಿ-ಭಿನ್ನ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ರಚನೆಗಳನ್ನು ಅಣುಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವುದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ.
ಈ ಸಂಶೋಧನಾ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿ–ಪದಾರ್ಥ–ಮಾಹಿತಿ (Energy–Mass–Information: EMI) ಎಂಬ ಚಿಂತನಾ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇದರ ಪ್ರಕಾರ, ಶಕ್ತಿ ಪದಾರ್ಥದ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತದೆ; ಪದಾರ್ಥದ ರಚನೆ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ; ಮತ್ತು ಆ ಮಾದರಿಗಳು ಮಾಹಿತಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತವೆ. ನರಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಮರುಕಳಿಸುವ ಇಂತಹ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು “ಆಕರ್ಷಕ ಸ್ಥಿತಿಗಳು” (attractors) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಅನುರಣನ (resonance) ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆ ಎರಡು ಅಲೆಗಳು ಒಂದೇ ಆವರ್ತನ ಮತ್ತು ಹಂತದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾಗ ಅವುಗಳ ಬಲವರ್ಧನೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನರಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿಯೂ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನರಕೋಶಗಳ ಸಮೂಹಗಳು ಸಮನ್ವಯಗೊಂಡ ಚಟುವಟಿಕೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಗಮನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇಂತಹ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅನುಭವಗಳು ಅಥವಾ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸುವುದು ಇನ್ನೂ ಅಧ್ಯಯನದ ಹಂತದಲ್ಲಿದೆ.
ಸಾಮೂಹಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಸಂಗೀತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಅಥವಾ ಸಮೂಹ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಜನರ ದೈಹಿಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳು (ಹೃದಯಬಡಿತ, ಉಸಿರಾಟ) ಒಂದು ಮಟ್ಟಿಗೆ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯಾಗಬಹುದು ಎಂದು ಕೆಲವು ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಈ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯನ್ನು ಸಮಗ್ರ ‘ಸಾಮೂಹಿಕ ಚೇತನ’ದ ನೇರ ಸಾಕ್ಷ್ಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲು ಇನ್ನೂ ಸಾಕಷ್ಟು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಆಧಾರಗಳಿಲ್ಲ.
ಮಾನವ ಚೇತನ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದ ಶಕ್ತಿಯ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧ ಇನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ: ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸು ಕೇವಲ ಮೆದುಳಿನ ಉತ್ಪನ್ನವೇ, ಅಥವಾ ಅದು ವಿಶಾಲ ಭೌತಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯೇ?
ಮಾನವ ಮೆದುಳು, ಜೀವಕೋಶಗಳ ಒಳಗಿನ ರಚನೆಗಳು ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಶಕ್ತಿಹರಿವುಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಇನ್ನೂ ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ಹಂತದಲ್ಲಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಇಂತಹ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರ, ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಚೇತನ ಅಧ್ಯಯನಗಳ ನಡುವಿನ ಗಡಿಗಳನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ತರುತ್ತಿವೆ. ಭವಿಷ್ಯದ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ಈ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಬಹುದು.
ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಉತ್ತರ ಇನ್ನೂ ದೊರಕದಿದ್ದರೂ, ಚೇತನವು ಕೇವಲ ಮೆದುಳಿನೊಳಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲವೆಂದಾದರೆ, ನಾವು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವನ್ನು ಕೇವಲ ನೋಡುವವರೇ ಅಲ್ಲ; ಅದರೊಂದಿಗೇ ಸಂವಹನ ನಡೆಸುವ ಒಂದು ವಿಶಾಲ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಭಾಗವಾಗಿರಬಹುದೇ?
ಪ್ರೊ. ಸತೀಶ್. ಎಲ್.ಎ
ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರು
lasgayit@gmail.com