ಒಮ್ಮೆ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಸುಮ್ಮನೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಿ. ಹೊರಗಿನ ಜಗತ್ತು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಮ್ಮೊಳಗಿನ ಜಗತ್ತು ಮಾತ್ರ ನಿಂತುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಹೃದಯ ಬಡಿಯುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಉಸಿರು ತನ್ನ ಪಾಡಿಗೆ ಸಾಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಹಸಿವಿರಬಹುದು. ದೇಹದ ಯಾವುದೋ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೋವಿರಬಹುದು. ಯಾವುದೋ ಹಳೆಯ ನೆನಪು ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೂಡಬಹುದು. ಕಾರಣವೇ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲದ ಒಂದು ಆತಂಕ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಮೂಡಿಸಬಹುದು.
ಹೊರಗಿನ ಜಗತ್ತಿನತ್ತ ಗಮನವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, “ನನ್ನೊಳಗೆ ಏನೋ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ” ಎಂಬ ಅರಿವು ಮಾತ್ರ ಇರುತ್ತದೆ.
ಆ ‘ಏನೋ’ ಏನು? ಮನಸ್ಸೇ? ಮೆದುಳೇ? ಅಥವಾ ದೇಹವೇ?
ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಹುಡುಕುವ ವಿಜ್ಞಾನ ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಮೆದುಳಿನತ್ತಲೇ ನೋಡುತ್ತಿದೆ. ಆದರೆ ನರ ವಿಜ್ಞಾನಿ ಆಂಟೋನಿಯೋ ಡಮಾಸಿಯೊ ಅವರ ವಿಚಾರಗಳು ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಬೇರೆ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ನೋಡಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತವೆ.
ಪ್ರಜ್ಞೆ ಕೇವಲ ಮೆದುಳಿನ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಫಲವೇ? ಅಥವಾ ಜೀವಂತ ದೇಹವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುವುದಕ್ಕೂ ಅದರ ಬೇರುಗಳಿಗೂ ಸಂಬಂಧವಿದೆಯೇ?
ಈ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸಿನ ಕುರಿತದ್ದಲ್ಲ. ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ ಒಂದು ದಿನ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಏನನ್ನಾದರೂ ಅನುಭವಿಸಬಹುದೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನೂ ಇದು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ.
ನಾವು ಯೋಚಿಸುತ್ತೇವೆ, ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ, ಕನಸು ಕಾಣುತ್ತೇವೆ. ಗಣಿತ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ, ಸಂಗೀತ ಕೇಳಿ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತೇವೆ, ಕವಿತೆ ಬರೆಯುತ್ತೇವೆ. ಈ ಎಲ್ಲದರ ಹಿಂದೆ ಮೆದುಳಿನ ಸಂಕೀರ್ಣ ಕಾರ್ಯವಿದೆ.
ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಬಹುಪಾಲು ಸಂಕೀರ್ಣ ಅನುಭವಗಳು cerebral cortex ಸೇರಿದಂತೆ ಮೆದುಳಿನ ಹಲವು ನರಜಾಲಗಳ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ ಎಂಬುದು ನರ ವಿಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಮುಖ ತಿಳುವಳಿಕೆ.
ಆದರೆ ಡಮಾಸಿಯೊ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ ನಮ್ಮ ಗಮನವನ್ನು ದೇಹದತ್ತವೂ ತಿರುಗಿಸುತ್ತದೆ. ಬಹುಶಃ ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಬೇರು ಯೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ; ಬದುಕಿನಲ್ಲಿರಬಹುದು.
ಒಂದು ಜೀವಿ ಮೊದಲು ಬದುಕಬೇಕು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ದೇಹದ ಒಳಗಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಸಮತೋಲನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ದೇಹದ ಉಷ್ಣತೆ, ನೀರು, ಶಕ್ತಿ, ಆಮ್ಲಜನಕ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮಿತಿಯಲ್ಲಿರಬೇಕು. ಈ ಒಳಗಿನ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯೇ homeostasis.
ನೀರು ಕಡಿಮೆಯಾದಾಗ ಬಾಯಾರಿಕೆ. ಶಕ್ತಿ ಕಡಿಮೆಯಾದಾಗ ಹಸಿವು. ಅಪಾಯ ಎದುರಾದಾಗ ಭಯ. ಗಾಯವಾದಾಗ ನೋವು.
ಇವು ದೇಹದ ಸರಳ ಸಂಕೇತಗಳಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ. ನಾವು ಅವುಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತೇವೆ.
ಡಮಾಸಿಯೊ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ, ಇಂತಹ ದೇಹಾಧಾರಿತ ಅನುಭವಗಳಲ್ಲೇ ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಮೂಲಭೂತ ರೂಪಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಒಂದು ದಾರಿ ಇರಬಹುದು.
ನಮ್ಮ ದೇಹದ ಬಗ್ಗೆ ನಾವು ಬಹಳ ಕಡಿಮೆ ಯೋಚಿಸುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ದೇಹ ಮೆದುಳಿನೊಂದಿಗೆ ಕ್ಷಣಕ್ಷಣವೂ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಕಣ್ಣು ಹೊರಗಿನ ಜಗತ್ತನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಕಿವಿ ಶಬ್ದವನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ.
ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೃದಯದ ಬಡಿತ ಹೇಗಿದೆ, ಉಸಿರಾಟ ಹೇಗೆ ಸಾಗುತ್ತಿದೆ, ಹೊಟ್ಟೆಯ ಸ್ಥಿತಿ ಏನು, ದೇಹದೊಳಗೆ ಏನಾದರೂ ಬದಲಾವಣೆ ಆಗಿದೆಯೇ—ಎಂಬ ಮಾಹಿತಿಯೂ ಮೆದುಳಿಗೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ತಲುಪುತ್ತಿರುತ್ತದೆ.
ದೇಹದ ಒಳಗಿನ ಸ್ಥಿತಿಯ ಈ ಅರಿವನ್ನು interoception ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರೆ, ನಮ್ಮ ದೇಹವೇ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಜೀವಂತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ. ಅದರೊಳಗೆ ಅನೇಕ ಸಂಗತಿಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳ ಸುದ್ದಿ ಮೆದುಳಿಗೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಬರುತ್ತಿರುತ್ತದೆ.
ಈ ಸಂವಹನದಲ್ಲಿ brainstem ಸೇರಿದಂತೆ ನರಮಂಡಲದ ಹಲವು ಭಾಗಗಳು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತವೆ.
ಇಲ್ಲೊಂದು ಕುತೂಹಲಕಾರಿ ವಿಚಾರವಿದೆ. ನಾವು ಹೊರಗಿನ ಜಗತ್ತನ್ನು ಮಾತ್ರ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮದೇ ದೇಹದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ಯಾವುದೋ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ.
ಒಂದು ಮರವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ನಮ್ಮ ಮೆದುಳಿಗೆ ಮರದ ಆಕಾರ, ಬಣ್ಣ, ಗಾತ್ರದ ಮಾಹಿತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅನುಭವ ಅಷ್ಟಕ್ಕೆ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ.
“ನಾನು ಮರವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.” ನೋವು ಬಂದಾಗ, “ದೇಹದ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೋವಿದೆ” ಎನ್ನುವುದಕ್ಕಿಂತ, “ನನಗೆ ನೋವಾಗುತ್ತಿದೆ” ಎನ್ನುವುದು ಸಹಜ. ಹಸಿವಾದಾಗ, “ದೇಹಕ್ಕೆ ಶಕ್ತಿ ಬೇಕಾಗಿದೆ” ಎಂದು ನಾವು ಯೋಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ. “ನನಗೆ ಹಸಿವಾಗಿದೆ” ಎನ್ನುತ್ತೇವೆ.
ಈ ‘ನನಗೆ’ ಎಂಬ ಸಣ್ಣ ಪದದೊಳಗೆ ದೊಡ್ಡ ರಹಸ್ಯ ಅಡಗಿರಬಹುದೇ?
ಅದು ಕೇವಲ ಒಂದು ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿರುವ ಒಬ್ಬ ‘ನಾನು’ ಇದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವನೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಪ್ರಜ್ಞೆ ಎಂದರೆ ಅನುಭವಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ; ‘ನಾನು’ ಎಂಬ ಅರಿವು ಅದರಲ್ಲಿನ ಸ್ವ-ಅನುಭವದ ಒಂದು ವಿಶೇಷ ರೂಪವಾಗಿರಬಹುದು.
ಡಮಾಸಿಯೊ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ, ದೇಹದಿಂದ ಬರುವ ಸಂಕೇತಗಳನ್ನು ಸಂಸ್ಕರಿಸುವ brainstem ಸೇರಿದಂತೆ ದೇಹದ ಆಂತರಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ನರಮಾರ್ಗಗಳು ಮೂಲಭೂತ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಸ್ವ-ಅನುಭವದೊಂದಿಗೆ ಆಳವಾಗಿ ಸಂಬಂಧಿಸಿರಬಹುದು.
ಗಂಭೀರ brainstem ಹಾನಿಯ ಕೆಲವು ಪ್ರಕರಣಗಳೂ ಈ ಸಂಬಂಧದ ಮಹತ್ವದ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಎತ್ತುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಇದರಿಂದ cerebral cortex ಅಥವಾ ಮೆದುಳಿನ ಇತರ ನರಜಾಲಗಳ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಹೀಗಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇವಲ, “ಮೆದುಳು ಹೇಗೆ ಯೋಚಿಸುತ್ತದೆ?” ಎನ್ನುವುದಲ್ಲ. “ಮೆದುಳು ತನ್ನದೇ ದೇಹವನ್ನು ಹೇಗೆ ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ?” ಎಂಬುದೂ ಆಗುತ್ತದೆ.
ಈ ಪ್ರಶ್ನೆ ನಮ್ಮನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತದೆ.
ಇಂದು ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡಂತೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತದೆ. ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ. ಸಂಕೀರ್ಣ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಸಂಭಾಷಿಸುತ್ತದೆ.
ಆದರೆ ಅದು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆಯೇ? ಒಂದು AI, “ನನಗೆ ನೋವಾಗುತ್ತಿದೆ” ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ, ಅದರ ಹಿಂದೆ ನೋವಿನ ಅನುಭವವಿದೆಯೇ? ಅಥವಾ ಅದು ಸೂಕ್ತ ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ಸೂಕ್ತವಾದ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ರಚಿಸುತ್ತಿದೆಯೇ?
ಮನುಷ್ಯನ ದೇಹಕ್ಕೆ ಹಸಿವು, ಬಾಯಾರಿಕೆ, ನೋವು, ಭಯ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ; ರೋಗ, ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ ಮತ್ತು ಮರಣವೂ ಇವೆ. ದೇಹ ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಹೋರಾಡುತ್ತದೆ.
ಹೀಗಾಗಿ ಡಮಾಸಿಯೊ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ಒಂದು ಕುತೂಹಲಕಾರಿ ಪ್ರಶ್ನೆ ಎದುರಾಗುತ್ತದೆ: ಕೇವಲ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ ಸಾಕೇ? ಅನುಭವಿಸಲು ಜೀವಂತ ದೇಹವೂ ಬೇಕೇ?
ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ AI ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ದೇಹದಂತೆಯೇ ಆಂತರಿಕ ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ, ಅವುಗಳನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡರೆ—ಅದು ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಹೊಸ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ನಮಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಬಹುದೇ?
ಇದು ಇನ್ನೂ ಉತ್ತರ ಸಿಗದ ಪ್ರಶ್ನೆ.
ಇಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನ ಸ್ವಲ್ಪ ನಿಧಾನವಾಗುತ್ತದೆ.
ಡಮಾಸಿಯೊ ಅವರ ದೇಹಾಧಾರಿತ ವಿವರಣೆ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಮುಖವಾದ ಒಂದು ದೃಷ್ಟಿಕೋನ. ಆದರೆ ಅದು ಅಂತಿಮ ಉತ್ತರ ಎಂದು ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಜ್ಞೆ ಹೇಗೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ನರ ವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಹಲವು ವಿಭಿನ್ನ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳಿವೆ. ಕೆಲವು ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳು ಸಂಕೀರ್ಣ ಮಾಹಿತಿಯ ಸಂಸ್ಕರಣೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಹತ್ವ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ, ದೇಹದ ಆಂತರಿಕ ಸ್ಥಿತಿ, ಭಾವನೆಗಳು ಮತ್ತು ಮೆದುಳಿನೊಂದಿಗೆ ಅವುಗಳ ನಿರಂತರ ಸಂವಹನವೂ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿರಬಹುದು.
ಹೀಗಾಗಿ ಜೀವಂತ ದೇಹವೇ ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆ ಕಡ್ಡಾಯವೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇನ್ನೂ ತೆರೆದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯೇ ವಿಜ್ಞಾನದ ಶಕ್ತಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.
ಸಾಕ್ಷ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಅದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಸಾಕ್ಷ್ಯ ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಅದು ಕಾಯುತ್ತದೆ.
ಉತ್ತರ ಸಿಗದಿರುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ತೆರೆದಿಡುತ್ತದೆ. ಬಹುಶಃ ವಿಜ್ಞಾನದ ಸೌಂದರ್ಯವೂ ಅದೇ. ಒಂದು ಉತ್ತರ ಸಿಕ್ಕಾಗ, ಅದರಾಚೆಗೆ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
‘ನಾನು’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ನಾವು ದೇಹವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮೆದುಳನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ಒಂದು ವಾಹನದಂತೆ ನೋಡುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ಅದು ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದಿರಬಹುದು.
ಹೃದಯದ ಬಡಿತ, ಉಸಿರಿನ ಚಲನೆ, ಹಸಿವು, ಬಾಯಾರಿಕೆ, ನೋವು, ಭಯ—ದೇಹದ ಈ ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ಸ್ಪಂದನೆಗಳು ಮೆದುಳಿಗೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಒಂದು ಸಂದೇಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿರಬಹುದು:
ಬಹುಶಃ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಎಂದರೆ ಮೊದಲು ಹೊರಗಿನ ಜಗತ್ತನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದಲ್ಲ. ತಾನು ಇದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಅನುಭವವೇ ಅದರ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿರಬಹುದು. ದೇಹದೊಳಗಿನ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಬದಲಾವಣೆ ಹೇಗೆ ‘ನನಗೆ’ ಎಂಬ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ?
ಮೆದುಳಿನ ನರಜಾಲಗಳು ಮತ್ತು ದೇಹದ ಆಂತರಿಕ ಸಂಕೇತಗಳು ಹೇಗೆ ಸೇರಿ ಒಂದು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅನುಭವವನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ?
ಇನ್ನೂ ಆಳವಾದ ಪ್ರಶ್ನೆ:
ಬಹುಶಃ ನಾವು ಯೋಚಿಸುವುದರಿಂದ ಮಾತ್ರ ‘ನಾನು’ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನಾನು ಇದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ಅನುಭವವೇ ನಮ್ಮ ಯೋಚನೆಯ ಮೊದಲ ನೆಲೆಯಾಗಿರಬಹುದು.
ಅದು ನಿಜವಾಗಿದ್ದರೆ, ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಹುಡುಕುವ ವಿಜ್ಞಾನವು ಮೆದುಳಿನೊಳಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ— ದೇಹ ಮತ್ತು ಮೆದುಳು ಪರಸ್ಪರ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವ ಆ ನಿರಂತರ ಸಂಭಾಷಣೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಹುಡುಕಬೇಕಾಗಬಹುದು.
ಪ್ರೊ. ಸತೀಶ್. ಎಲ್.ಎ
ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರು
lasgayit@gmail.com